Mąż mi tu czyta artykuły z Polski. A ja zerkam na film, zagryzam migdałami, takie tam zagwostki. Bo wiecie, wszędzie są ludzie o radykalnych poglądach, od lewej strony do prawej. W każdym kraju eksplodują szamba, ktoś dolewa benzyny, ktoś inny przynosi zapałki. Ekstremiści muszą mieć paliwo do działania, najlepiej świeże, z dostawą pod drzwi. Obrzydzają mnie już do cna. Nie chodzi nawet o poglądy, bo te można mieć różne, czasami nawet interesujące. Chodzi o nieustającą potrzebę znajdowania przeciwnika, bez którego najwyraźniej traci się orientację, a wraz z nią powód, żeby rano wstać. Zajrzałam przy okazji do emigracyjnego życia literackiego, bo mi wyskoczyło na peju i... (przewracam oczami) tak tylko, bez szczególnego zamiaru, jak zagląda się przez szybę do baru, w którym kiedyś jadło się obiad. Wciąż się zastanawiam, co ja tu robię. Na obczyźnie i nie tylko, bo w Polsce nie jest inaczej, tyle że jednak są tam utalentowani pisarze, literatura ma kilka dodatkowych funkcji. Na wyspach oprócz pisania, czytania i wydawania książek, literatura służy podtrzymywaniu kontaktów, pielęgnowaniu znajomości, wymianie uprzejmości, wzajemnemu potwierdzaniu własnej obecności. Jest to zajęcie wymagające pewnej systematyczności. Trzeba kogoś zaprosić, komuś podziękować, pod czyimś zdjęciem zostawić komentarz, przy czyimś nazwisku postawić serduszko. Ktoś musi przecież zauważyć, że ktoś zauważył. Literatura nie może pozostawać bez świadków. Trzeba się przypodobać jednej pani, lub panu, to zależy od wyspy. W niewielkich środowiskach wszystko szybko nabiera znaczenia. Spotkanie staje się wydarzeniem, rozmowa debatą, publikacja osiągnięciem, a obecność na fotografii niemal dowodem uczestnictwa w historii literatury. Czasami mam wrażenie, że książki są tam produktem ubocznym działalności towarzyskiej. Nie zawsze zresztą koniecznym. Można przez długie miesiące rozmawiać o literaturze, nie dopuszczając do głosu żadnej literatury. Wystarczy odpowiednia liczba osób, kilka znajomych nazwisk i przekonanie, że skoro wszyscy się znają, to dzieje się coś ważnego. Nie chcę tu nikomu odbierać przyjemności ze spotykania się. Bo serio jest mi to w zasadzie obojętne. Przecież lubię ludzi, pod warunkiem że nie muszę się z nimi spotykać na komendę. Tak samo rozmowy, które nie prowadzą do żadnego porozumienia, ale przynajmniej otwierają jakieś drzwi. Lubię inteligencję bez plakietki, erudycję bez przypisów do własnego nazwiska i poczucie humoru, które nie wymaga publiczności. Gorzej znoszę sytuacje, w których wszyscy wiedzą, że należy się zachwycić, zanim jeszcze ktokolwiek zdąży przeczytać. (wiem jak jest, byłam na jednym miejscowym festiwalu). Zresztą literatura ma już wystarczająco dużo instytucji zajmujących się jej reprezentowaniem. Akademie, stowarzyszenia, kapituły, redakcje, jury, komitety i rozmaite gremia, które potrafią przez pół roku dyskutować o tym, kto powinien zostać zaproszony do dyskusji o literaturze. Na emigracji dochodzi jeszcze szczególny rodzaj bliskości. Wszyscy są trochę daleko od wszystkiego, więc tym bardziej potrzebują być blisko siebie. Wspólny język, wspólna przeszłość, podobne doświadczenia, czasem wspólne rozczarowania. To zrozumiałe. Tyle że z bliskości nie musi automatycznie wynikać jakość, a z przynależności talent. Wystylizowano się więc na intelektualistów. Jest odpowiednia mina, zestaw lektur, liczba trudnych słów. Wypowiedzi bywają tak starannie przygotowane, że człowiek zaczyna się zastanawiać, czy pod warstwą intelektualnego makijażu pozostała jeszcze jakaś twarz. Wszystko jest ważne, wieloznaczne, osadzone w kontekście, poddane refleksji. Tylko czytelnik gdzieś się zapodział. Może nie został zaproszony. A przecież czytelnik nie jest dekoracją do wieczoru autorskiego. Nie musi znać organizatorów, nie musi rozpoznawać nazwisk na zdjęciach, nie musi wiedzieć, kto z kim rozmawia, kto kogo ceni, kto komu nie podał ręki i kto od trzech lat nie odpowiada na wiadomości. Czytelnik ma własne życie, rachunki, zmęczenie, dzieci, choroby, zakupy i wystarczająco dużo powodów, żeby nie czytać. Jeśli już otwiera książkę, wypadałoby dać mu coś więcej niż świadectwo przynależności autora do odpowiedniego kręgu. Proust potrafił z drobiazgu zrobić architekturę pamięci. Właśnie, skończyłam czytać jego trylogię i przypomniałam sobie, jacy są ludzie w rzeczywistości, (od zarania dziejów). No i po tym wszystkim zachodzi we mnie ciekawy proces, ale tak mam zawsze po wydaniu książki, i kiedy czuję, że jej czas się skończył. Tym bardziej, że miałam uczucie, iż nie potrafię zmieścić myśli w żadnym z wieczorów autorskich. A tu wystarczy ludziom mikrofon, prezentacja, fotografia, patronat, wzajemne podziękowania, aaaa i jeszcze jedno zdjęcie przy książkach na stoisku targowym. Książki stoją na stole, ludzie stoją obok, wszyscy są obecni. Trudno powiedzieć, czy obecna jest również literatura. Nie chodzi mi o to, że każde spotkanie musi być arcydziełem, a każdy autor powinien dokładać do świata nową jakość. Sama nie mam takiego zamiaru. Wiem, jak wygląda praca nad książką, ile w niej mozolnego poprawiania, ślepych uliczek, zdań, które trzeba wyrzucić, choć jeszcze wczoraj wydawały się najważniejsze. Wiem też, że literatura nie jest konkursem na najbardziej oryginalną osobowość. Można napisać dobrą książkę i być człowiekiem, z którym nikt nie chciałby siedzieć przy jednym stole. Można być sympatycznym, towarzyskim, znakomicie ubranym i nie mieć do powiedzenia niczego, co przetrwa drogę z sali do przystanku autobusowego. Właściwie najbardziej interesuje mnie ten drugi przypadek. Nie dlatego, że jest rzadki, ale dlatego, że tak dobrze się urządził. Zastanawiam się czasami, ile energii pochłania samo podtrzymywanie literackiego wizerunku. Ile trzeba pamiętać, komu pogratulować, czyją książkę udostępnić, kogo nazwać przyjacielem, a kogo przemilczeć. Jak wiele uwagi wymaga pilnowanie własnej pozycji w środowisku, w którym pozycja bywa ważniejsza od tekstu. To niemal praca na pełen etat. Można by w tym czasie napisać powieść, ale nie ma gwarancji, że ktokolwiek ją zauważy. Znacznie bezpieczniej jest napisać komentarz pod postem osoby, która właśnie opublikowała zdjęcie z osobą, która również napisała książkę. Oczywiście nie jest to wyłącznie emigracyjna specjalność. Wystarczy popatrzeć na literackie życie w dowolnym kraju. Małe dwory, większe dwory, dwory sezonowe. Ludzie, którzy rozdają sobie nawzajem tytuły, zanim jeszcze historia zdąży się nimi zainteresować. Mechanizm stary jak świat. Zmieniają się tylko dekoracje. Dawniej salon, teraz Facebook. Dawniej list polecający, dziś oznaczenie w poście. Dawniej mecenas, dziś konto na patronite. Człowiek nie musi już nawet wychodzić z domu, żeby uczestniczyć w życiu literackim. Wystarczy, że jest online i ma odpowiednio ustawioną prywatność. Męczące jest jednak to, że podobne mechanizmy nie pozostają obojętne wobec samego pisania. Wprowadzają do niego pewną ostrożność. Zaczyna się mówić tak, żeby nikogo nie urazić, ale jednocześnie dać do zrozumienia, że ma się własne zdanie. Krytyka staje się niezręcznością, pochwała obowiązkiem, a niezależność czymś, co najlepiej deklarować w obecności świadków. Z czasem nawet język zaczyna przypominać wspólny regulamin. Bezpieczne słowa, rozpoznawalne gesty, odpowiednie deklaracje. I jeszcze ta konieczność bycia po właściwej stronie. Niezależnie od tego, czy rozmawiamy o polityce, estetyce, czy o tym, kto powinien dostać zaproszenie na festiwal. Tymczasem coraz częściej mam ochotę wyjść z tego pokoju. Nie trzaskając drzwiami, tak zwyczajnie i bez słowa. Po prostu wyjść, bo właściwie, to nie wiem, co ja tu robię. To myślenie natrętnie do mnie wraca, kiedy oglądam kolejne literackie przedstawienia, w których aktorzy grają publiczność, a publiczność aktorów. No a ja, cóż, kupiłam nowy smak ziaren kawy, wyczyściłam octem kamień z czajnika. Za oknem pies sąsiadów szczekał tak, jakby właśnie odkrył fundamentalny błąd w konstrukcji świata. Paddy powiedział coś o pogodzie. Owce przeszły na drugą stronę pastwiska. Wróciłam do książki. Powiedziałam sobie, dość z polityką, bo wyjątkowo mnie stresuje. A literatura? Literatura, o ile jeszcze potrafi, niech zajmuje się człowiekiem. Bez legitymacji i obowiązkowego zdjęcia po spotkaniu.
