Początek sierpnia

 

Byłam ostatnio trochę zajęta życiem, więc mam niewielkie opóźnienie w odczytywaniu wiadomości. I chyba wcale mnie to nie martwi. Coraz częściej myślę, że świat miał w sobie więcej oddechu, zanim każdą chwilę zaczęły zagospodarowywać media społecznościowe. Kupowało się gazetę, codzienną albo tematyczną. Czytało uważnie, odkładało na bok, wracało do tekstu następnego dnia. Informacje nie pędziły stadem. Trzeba je było ze sobą zestawić, połączyć, czasem przeczekać. Zostawało jeszcze miejsce na własne życie, spacery po lesie, przesiadywanie nad jeziorem, czytanie książek. Niespieszne pogawędki ze znajomymi. Zabawy. Granie w karty. No i dużo całowania.

Pada deszcz. Więc wracam do papieru. Zamówiłam nową dostawę, bo dostałam cynk, że z papierem jest problem, tak ogólnie i czekam na przesyłkę. To zawsze jest obietnica początku, czystej powierzchni, na której jeszcze nic nie musi udawać pośpiechu. Dotarły też wiadomości z Polski. Ramki do prac na wystawę już są. Wszystko powoli układa się w konkrety, nabiera ciężaru rzeczy, które można dotknąć, a nie tylko przewinąć kciukiem. Najbliższe tygodnie spędzę głównie wokół nowej książki i wystawy akwareli. Będzie trochę spotkań, rozmów, farby i papieru. Resztę zostawiam na razie w niedopowiedzeniu. Szczegóły wkrótce.

od początku

 

nie wierzę liniom. odciśniętym nieumiejętnie
pomiędzy światłem liter. najwięcej mówią odstępy.

sierpień drukuje mnie grafitem.
deszcz poprawia marginesy, a rudzik
przysiada na głogu czekając na czerwoną korektę.

zapominanie nie spada z lotosu. rośnie powoli,
jak porost na kamieniu litograficznym.
coraz trudniej odróżnić odbitkę od tego,
co było płytą.

upiekłam ciasto.

marchew długo oddaje pomarańcz.
borówki zatrzymują zieleń pod cienką skórą.
rodzynki ciemnieją cierpliwie, jak farba na wałku.
patyczek wychodzi czysty. to jeszcze o niczym nie świadczy.

czytam lema ołówkiem. niektóre zdania
zaczynają żyć dopiero na marginesie, jak jemioła,
która wybiera cudzą gałąź, żeby zobaczyć światło.

tak samo przyrastają uwagi. najpierw obejmują słowo.
potem całego człowieka. wieczorem grafitowa pościel
zamyka ciało jak miękka kaszta. sen nie układa fabuły.
tylko sprawdza, czy jeszcze pasujemy do siebie
tak dokładnie, żeby żadna barwa nie wyszła
poza papier.

o kolorach

O szumie

 

No i człowiek nie pisze przez kilka miesięcy. Bo wnuczka, wystawa, inne teksty. Na wiersze albo zbyt mało czasu, albo zbyt wielki rozgardiasz w głowie. Wtedy tylko zapisywałam te momenty największego wzburzenia. Emocje, kilka zdań, które zaciskały gardło. Wpychałam je w zakamarki okładek, zapomniałam. A później szukam jakiegoś zdjęcia, zasuszonego płatka czy przepisu na krem z mango i odnajduję całe frazy bólu. Cierpienia, którego nie potrafiłam wtedy utulić, więc porzuciłam. Szałaputka, szaławiła, harpagan. Zapisuję słowo po słowie. 

Ocean nie podnosi głosu. Wciska sól pod paznokcie kamieni,
torf zostawia na języku ciemny posmak deszczu.
Mewa rozcina powietrze tak cienko, że przez chwilę
widać kolor wiatru.

Jem rybę z gazety. Litery przechodzą na opuszki palców.
Nie wszystkie zdania potrafię odczytać. Pamięć
zachowuje się jak mech. Nie wybiera ruin.
Szuka miejsca, które dłużej zatrzymuje wilgoć.

Dlatego pamiętam zieloność kamieni,
a nie nazwiska. Nazwiska potrafią odpłynąć.
Kamień zostaje pod skórą. Kiedy pytają,
dlaczego jestem łagodna, cofam dłoń,
jak ostrygojad, który zna przypływ
lepiej niż człowieka. Nie każde dojście
prowadzi do brzegu. Niektóre uczą tylko,
jak stawiać stopy obok cudzego cienia.

I wtedy

szum przestaje należeć do oceanu.
Przechodzi przez ciało jak cienka niebieska żyła,
która nie szuka serca. Wystarcza jej kierunek.


z serii o kolorach

Lis z Martwego lasu i Adam Pluszka

 

I nagle zrobiło się pochmurno. Sophie jest jeszcze ze mną tylko kilka dni. Od przyszłego tygodnia zaczyna summer camp, żeby jakoś dociągnąć do początku roku szkolnego. Rano wskoczyła do mojego łóżka jak tygrys, a może jakiś inny dziki kot, i od razu opowiedziała mi swój sen. A kiedy zaczynają się jej śnić koleżanki i koledzy z klasy, to wiadomo, lato się zwija. Sophie czyta chętnie, ale... niestety wyłącznie po angielsku. Ma swoje ulubione serie, z córką regularnie chodzą do biblioteki, pochłania wszystko i widać jej zapał, pasję. Z polskim, mimo że przejrzałyśmy razem Elementarz Falskiego, który kiedyś przysłała mi mama, nie chce się zaprzyjaźnić, powiedziała, że przeczytała rozumie, ale już nie chce. Kiedy byłyśmy w Polsce, czytała mimochodem reklamy i napisy. Gdy chciała wyszukać film, literka po literce składała polskie tytuły. W sklepach, kiedy czegoś bardzo pragnęła, albo w kawiarniach i restauracjach, nie pomagałam jej. Musiała sama odczytać, wybrać, poradzić sobie. I radziła, byłam z niej dumna. Któregoś dnia moja kosmiczna siostra przysłała Sophie paczkę. W środku była książka Lis z Martwego Lasu Aubrey Hartman. Pomyślałam wtedy tylko: jaka piękna okładka i ta purpura tyryjska, wielbię nieustająco. Spakowałam książkę do kartonu, który kilka dni temu w końcu dotarł do domu. Kiedy więc Sophie odpaliła się z porannym snem, pomyślałam, że najlepiej zacząć dzień od czytania. Tym bardziej, że zachwyt nad ilustracjami wcale mi nie przechodził, czułam go z tyłu głowy. Czytamy stronę tytułową, dedykację. Nagle Sophie dotyka mojego policzka i pyta:

– A to jest moja prawdziwa ciocia?

– Urodziłyśmy się tego samego dnia i tego samego miesiąca. Gdyby spojrzeć na to trochę bardziej kosmicznie... to tak. Dlaczego nie?

– Fajnie.

Przechodzimy więc dalej. Czytamy razem:

Lis z Martwego Lasu. Aubrey Hartman. Przełożył Adam Pluszka.

I wtedy wypaliłam:

– Świetnie! Znam tego tłumacza. Jest prześwietny.

Emocje rozlały mi się po całym człowieku, a Sophie całkiem poważnie zapytała:

– To twój kolega, babuniu?

– Nie jest moim kolegą, ale bardzo go cenię.

I tu wszystko się rozkręciło. Skoro nieciocia może być ciocią, to niekolega chyba też może być kolegą.

W końcu zapytałam, czy zaczyna czytać, czy ja. Zaczęła. I szło jej świetnie. Po kilku stronach oddała mi jednak książkę.

– Bo ty tak fajnie zmieniasz głos, babciu.

No i weszłyśmy do Martwego Lasu. Na spotkanie z Bazylem....

Dla zainteresowanych:

Autor oryginału: Aubrey Hartman
tytuł oryginalny: The Undead Fox of Deadwood Forest
Przekład z języka angielskiego: Adam Pluszka
Ilustracje: Marcin Minor
Wydawca: Wydawnictwo Kropka
2025 r.

Szałaputka

 

Grzebię w słowach, wyciągam je z szufladek i zastanawiam się, kto je pierwszy do mnie wypowiedział. Babcia miała na mnie dwa określenia. Kiedy wpadałam w panikę, byłam aktorką ze spalonego teatru. A potrafiłam siać zgrozę, chociaż nikt z bliskich się tym nie przejmował. Na co dzień byłam jednak szałaputem. Domyślcie się dlaczego. Dzisiaj jednak myślę, że cała ta diagnoza była mocno chybiona. Feminatywy w mojej młodości nie funkcjonowały, a przecież szałaputka jest pięknym słowem w swoim brzmieniu. 

Bajki, mity i pretensje

 

Dzisiaj mnie odrobinę zagotowało. Czytam tu i tam o Odysei Nolana i mam wrażenie, że wielu widzów poszło do kina nie na adaptację wielkiego dzieła Homera, tylko na współczesny kodeks etyczny z dopiskiem wersja 2026. Serio? Zarzucamy eposowi sprzed niemal trzech tysięcy lat, że jest patriarchalny? To tak, jakby oburzać się, że w filmie o średniowieczu nie przestrzega się kodeksu pracy i zasad BHP. Świat Homera był brutalny, chyba że coś mnie ominęło. Wojna trojańska trwała dziesięć lat, potem kolejne dziesięć lat trwał powrót Odyseusza do domu. Ludzie ginęli. Zabijano dzieci. Kobiety wydawano za mąż z powodów politycznych. Niewolnictwo było czymś oczywistym. Psy, konie, owce również ginęły. To nie jest świat zbudowany po to, żeby współczesny widz czuł się komfortowo. Niedawno oglądałam serial o Merlinie, gdzie podrzynano gardła baranom składanym w ofierze bogom, a krew wypijano, resztą krwi malowano ciała. Poza tym mogłabym wymienić tutaj jeszcze o wiele bardziej okrutne sceny zarzynania zwierząt i ludzi. Czy teraz tak będziemy oglądać filmy? Czy rzeczywiście oczekujemy, że Nolan miał zrobić film, w którym Penelopa zakłada stowarzyszenie kobiet Itaki, Kalipso prowadzi terapię dla Odyseusza, a zalotnicy przechodzą szkolenie z komunikacji bez przemocy? To nie Homer wybielał rzeczywistość. Wręcz przeciwnie. Pokazywał ją taką, jaka była wyobrażana w jego epoce. Odyseusz nie jest świętym. Jest inteligentny, okrutny, kłamie, morduje, zdradza, manipuluje. Dlatego przetrwał jako bohater literatury. Gdyby był wyłącznie dobrym człowiekiem, zapewne zginąłby w pierwszej księdze. Coraz częściej obserwuję, że ludzie próbują czytać dawne teksty tak, jakby ich autorzy mieli obowiązek przewidzieć nasze współczesne wrażliwości. Tylko że wtedy przestajemy czytać Homera, a zaczynamy czytać samych siebie. Można oczywiście dyskutować z Nolanem. Można uważać, że uprościł role kobiet albo złagodził charakter Odyseusza. To są zarzuty wobec konkretnej adaptacji i mają sens. Ale pretensje, że świat przedstawiony jest okrutny, patriarchalny i pełen przemocy? Taki właśnie był mit, z którego ten film wyrasta. Mit nie jest instrukcją życia. Nie jest też programem politycznym. Jest opowieścią o ludziach, bogach, wojnie, stracie, pysze i powrocie. Nie po to powstał, żeby odpowiadać standardom XXI wieku. Mam też wrażenie, że oczekujemy dziś od sztuki czegoś dziwnego. Żeby nie pokazywała przemocy, jeśli ta nas boli. Nie pokazywała cierpienia zwierząt, bo to trudne, a bohaterowie reprezentowali właściwe poglądy, kobiety były napisane zgodnie z aktualnym językiem emancypacji i koloru skóry. W efekcie twórca ma opowiedzieć historię sprzed trzech tysięcy lat, ale najlepiej tak, żeby nikt nie poczuł dyskomfortu. To byłaby dopiero fantastyka. I jeszcze jedno. Mam wrażenie, że oczekiwania wobec takich opowieści są wręcz komiczne. Jedni oburzają się, że ktoś obsadził czarnoskórą Helenę czy inną postać, inni narzekają, że w eposie jest za mało realizmu i za dużo absurdu. Jakby zapomnieli, że mówimy o świecie, w którym bogowie schodzą z Olimpu, cyklop ma jedno oko, syreny śpiewem sprowadzają statki na skały, a dziesięcioletnia tułaczka po wojnie jest serią spotkań z potworami, czarodziejkami i bóstwami. To nie reportaż z Morza Egejskiego, tylko mit. Fantastyczno-przygodowa opowieść o powrocie. Oczekiwanie od niej dokumentalnej zgodności z faktami jest równie osobliwe, jak pretensje do baśni, że smok nie został poprawnie opisany z zoologicznego punktu widzenia. Czytam różne oceny i recenzje filmu i jestem zdumiona, mąż nawet zwrócił mi uwagę, że za mocno to przeżywam. Ale uwiera mnie taki sposób myślenia, bo przecież pokazanie patriarchatu nie oznacza jego afirmacji. Pokazanie przemocy nie oznacza zachęty do przemocy. Gdyby stosować taką logikę konsekwentnie, należałoby wyrzucić z bibliotek połowę literatury światowej. Czasami jednak wystarczy zgodzić się na to, że przeszłość była inna od naszych wyobrażeń o niej. I że nie każdy mit musi przejść współczesny audyt moralny, żeby nadal pozostać wielkim mitem. Zresztą przez stulecia wielu wyobrażało sobie Jezusa i Maryję jako ludzi podobnych do siebie, białych, jasnowłosych, niemal sąsiadów spod Częstochowy. Tak działa wyobraźnia kultury. Dziś jednych oburza czarna Helena, kiedyś nikogo nie raził biały Jezus. Widać każda epoka maluje mity i świętych na własne podobieństwo.

Barachło

 

Chyba mam blokadę. Taką zwyczajną, ludzką, nie żadną tajemniczą niemoc artysty z obrazu wiszącego w muzeum. Po prostu organizm wystawił właśnie rachunek. Nie da się bez końca pisać, rysować, malować, składać książki, być obecnym dla bliskich, piec torty, wymyślać każdego dnia świat od nowa dla Sophie. Owszem. Można. Przez jakiś czas. Potem ciało mówi: dobrze, koniec przedstawienia. I tak jest dzisiaj. Zdycham. Skóra się na mnie obraziła. Czyli popękane uszy, i bolesne kąciku oczu, uczulenie na szyi. Te wszystkie małe rzeczy, ale skutecznie doprowadzające człowieka do granicy. Pożary torfowisk, lasów. Hałas budowy osiedla za oknem. Kurz, który wchodzi wszędzie i dlatego zaraz idę pucować parapety i zmywać z liści osad. Zapach betonu i spalin. I to wszechobecne barachło.

Uwielbiam to słowo.

Nie tylko dlatego, że dobrze brzmi, kiedy człowiek jest wściekły. Ma w sobie odpowiednią ilość dosadnej złości, ale jeszcze bez ciężaru przekleństwa. Jest jak elegancko ubrany człowiek, który zamiast krzyczeć, mówi tylko: proszę pana, to jest jednak nieporozumienie. Barachło, coś marnego i tandetnego. Jest w tym określeniu coś więcej niż zwykłe śmieci. Barachło to coś, co udaje, że jest ważne. Babcia Marysia przekazała mi to słowo w spadku. Była bardzo religijna ale tak jak ja podpalała się w sekundę. Chociaż przeklinała rzadko, właściwie tylko wtedy, kiedy życie dotknęło ją szybko i mocno, czyli mój dziadek. A wtedy spod warstwy modlitw, różańców, wyśpiewywanych codziennie godzinek i świętych obrazków wychodził język, który miał siłę trzęsienia ziemi. Barachło! potrafiła powiedzieć to tak dosadnie i mocno, że człowiek od razu wiedział: sprawa jest poważna. Od niej mam zresztą cały rodzinny słownik dziwnych zaklęć. Bambuko. Badziewie. Bułkę przez bibułkę. Reszty nie napiszę, bo internet ma dobrą pamięć, a babcia nie przewidywała, że kiedyś każde słowo może mieć własne archiwum. Dziadek natomiast, kiedy wychodził na próbę chóru, nie mówił, że idzie śpiewać. Mówił, że idzie do Honolulu małpy drażnić. Dzisiaj rozumiem, że oni po prostu mieli własny język ratunkowy. Robię z mężem dokładnie to samo. Chociaż mój mąż nie wysadza mnie z fotela i nie powoduje czerwonej gorączki, nie rozpala mnie do granic. Te czasy mamy dawno za sobą. Kiedy jednak mi się to przytrafia, ten stan i jestem wściekła do białości, a obok stoi dziecko, które ma fenomenalny słuch i zapamiętuje każde słowo, zaczyna się mój prywatny teatr językowy. Przekręcam słowa, tworzę nowe, uciekam w absurd. Bo język czasem jest hamulcem bezpieczeństwa. Może dlatego teraz, kiedy nie mogę pisać tak, jakbym chciała, powinnam przypomnieć sobie, że słowa nie zawsze muszą być dziełem. Czasami są po prostu sposobem, żeby nie rzucać słoikami w zlew. I właściwie, to nie mamy telewizora, bo pilota do telewizora rozbiłam na ścianie. Dawne czasy, owszem.

Jesteśmy tu sobie

Syn skończył trzydzieści lat. Miło było patrzeć, jak młodzi ludzie potrafią się bawić i świętować. Sophia tańczyła do późna. Oczywiście nie chciała iść spać. Chociaż była jedynym dzieckiem na imprezie, ani przez chwilę się nie nudziła. W Galway było upalnie, noc nie przyniosła ochłody. Zostało trochę tortu, a syn miał już dość świętowania. Posiedziliśmy jeszcze chwilę razem i wróciliśmy do domu. Dziewczyny pojechały na plażę popływać i poleżeć. A ja chyba w końcu się wyspałam. Dzisiaj już wyraźnie się ochłodziło i za kilka dni wróci codzienny deszcz. I jeszcz co do Galway:

To miasto, mój przyjacielu,
jest jak język pełen samogłosek,
których nie potrafisz wymówić.
Ale to w ich cieniu kryje się cała historia:
pomiędzy przypływem a odpływem,
pomiędzy betonem a snem,
który udawał, że jeszcze żyje.

Rok temu zaginął poeta Piotr Kuśmirek. Poznałam go kilka lat temu na moim wieczorze autorskim w Warszawie. Szukano go przez wiele miesięcy. Okazało się, że zginął w wypadku po słowackiej stronie. Nie miał przy sobie dokumentów, więc został zarejestrowany jako osoba NN. Dopiero niedawno udało się połączyć wszystkie nitki, bo rodzina nie przestawała go szukać. Bardzo smutna historia. Tutaj możesz przeczytać jego wiersze - https://opt-art.net/helikopter/7-9-2017/piotr-kusmirek-piec-wierszy/

A kury piękne są

 

Wczoraj w Poznaniu było intensywnie. Kawa tylko w najmilszym towarzystwie. Lody tylko w Słodkiej na Cześnikowskiej. Rozmowy, plotki i sporo zażenowania z powodów… nazwijmy je literackimi, choć w różnych odsłonach. Okazuje się, że można straszyć kogoś sądem i próbować wyciągnąć od niego pieniądze tylko dlatego, że książka została inaczej oceniona niż tego pragnął wydawca. Absurd. Żenada roku i jednocześnie tajemnica poliszynela. Nagłaśniać czy nie nagłaśniać? Pytanie pozostaje otwarte, chociaż rozmawialiśmy z Szymonem i bujaliśmy nogami. Z kolana na kolano, kawa za kawą. Nagłaśniać! Tym bardziej że sama książka jest zwyczajnie źle złożona. Brzydka. W naszym żargonie, powiedziałabym spieprzona i nie ma tu wielkiej filozofii. Jest zwyczajnie brzydka i nie rozumiem, jak można bronić źle składanych książek! Mówię nawet, po tym straszeniu sądem, O B R Z Y D L I W A. Ludzie, którzy za tym stoją też są. I jest tak, że inna afera, którą obgadaliśmy zrodziła się w Bibliotece Śląskiej, i tutaj biblioteka, a raczej ktoś kto zarządza social mediami sam zadbał o własny rozgłos, nie najfajniejszy. A z rozmów wynika, że podobnych historii jest znacznie więcej w tym grajdole. Były też uściski z bratankiem i szybka toaleta przed podróżą. Później śledziłam samolot, w sumie to patrzyłam na niego przez szybę, w którym brat z bratową przez kilka godzin siedzieli na pokładzie i czekali na start. Mam nadzieję, że dostaną odszkodowanie. Kilka godzin w rozgrzanym samolocie, w gotowości do odlotu, to żadna przyjemność. Ostatecznie chyba wystartowaliśmy z Polski niemal w tym samym czasie, tylko polecieliśmy w innych kierunkach. W Dublinie czekały na nas dzieci i wnuczka. Droga do domu nie należała do łatwych (oddechowo). W powietrzu unosił się ciężki zapach tlącego się torfu. Wyspa znowu się pali. Nasze auto po przejechaniu połowy wyspy zrobiło się szare od osadu. Od tygodnia nie spadła ani kropla deszczu i nic nie wskazuje na to, żeby miało się to szybko zmienić. Ale przecież, jak twierdzą niektórzy, klimat się nie zmienia, to kłamstwa ekologów. Długo na miejscu nie posiedzę. Za chwilę znowu do Was przylecę, do Polski. Festiwal Biała Lokomotywa i książka. Dla córki mojej córki. 

Wakacje wakacje i po wakacjach

 

Cztery tygodnie przeleciały jak cztery dni. Za chwilę Sylwester. Tak właśnie się czuję, jakby po pięćdziesiątce kalendarz postanowił mnie za wszelką cenę wyprzedzić. Co zabiorę z Polski? Rzeczy, których nie kupię w moim irlandzkim mieście. Mgiełkę mleczną. Tonik. Nie pamiętałam, który kosmetyk polecała Małgośka ze Śląska, więc wzięłam również utrwalacz z Inglota. Córka mówi o tych produktach wow. Pożyjemy zobaczymy. Kilka tubek Alantanu z witaminą F. Kolagen typu II, retinol w skondensowanej formie i odżywka do włosów z kwasem hialuronowym i ceramidami. Nie mogę wchodzić do SuperPharmy. Vinted, jak zwykle, okazał się skarbcem bez dna. Letni kombinezon. Cichobiegi TOMS. Farby. Stalówki wszelkiego autoramentu. Tusze. Bez nich ten wyjazd byłby tylko przemieszczaniem ciała z punktu A do punktu B. Farby są jedyną walutą, którą uznaję bez zająknięcia, no może jeszcze papier, papier też.

A jednak nic się nie wyrównało. I tu wzdycham. Bo nic a nic.

Najczęściej rozmawialiśmy o Tadeuszu. Chodził z nami po lasach, siedział nad jeziorem, milczał dokładnie tam, gdzie wcześniej milczał naprawdę. Śmierć ma osobliwy talent, odbiera człowieka i jednocześnie rozsadza jego obecność. Nagle jest go więcej niż wtedy, kiedy żył. Pakujemy walizki. Weźmiesz mi to? A tamto? Zmieszczą się jeszcze odżywki do włosów? Przedmioty zawsze zachowują się przytomniej od ludzi. Wiedzą, gdzie mają leżeć. Człowiek po stracie nie wie nawet, gdzie położyć własne dłonie. Mówi się, że czas oswaja stratę. Nie wiem. Może tylko uczy chodzić z dodatkowym ciężarem, żeby z zewnątrz nie było widać, jak bardzo zmienia środek ciężkości. Nie da się rozchodzić czyjejś śmierci. Można przejść dziesiątki kilometrów. Przez las. Wzdłuż jeziora. Pomiędzy półkami drogerii, stoiskami z farbami, paczkami z Vinted. A potem i tak wraca się dokładnie w to samo miejsce. Tam, gdzie już nigdy nie będzie Tadeusza, bo Magdy nie ma już tam od dawna.

Tadeusz (1945-2026)

 

Zmarł Tadeusz Baranowski. Od wczoraj próbuję napisać kilka zdań, ale wracam do nich i je kasuję. Nie dlatego, że brakuje mi słów. Przeciwnie. Jest ich zbyt wiele. A wobec śmierci człowieka, którego znało się tyle lat, każde zdanie wydaje się niepełne. Był mi bliski. Nikt tak jak on nie skracał dystansu i od razu przy nim czułam, że poświęca całą uwagę naszej rozmowie. Z tych rozmów i korespondencji powstał obszerny wywiad. Rozmawialiśmy o sztuce, dzieciństwie, wojnie, pamięci, ojcu, muzyce, malarstwie, komiksie, samotności, zachwycie nad przyrodą i o tym, czym właściwie jest szczęście. Nie uciekał od trudnych tematów, wiele pozostawię tylko dla siebie. Naszą rozmowę wiele lat temu otworzyło pytanie o szczęście. Odpowiedział wtedy, że jest człowiekiem depresyjnym, że szczęście nie jest stanem trwałym, ale krótką chwilą, która przychodzi niespodziewanie. Mówił, że najbardziej pamięta momenty, kiedy patrzył nocą w niebo, kiedy samotnie płynął przez jezioro albo kiedy zaskakiwała go burza. To były jego definicje szczęścia. Nie spektakularne. Bardzo ludzkie. Z czasem zrozumiałam, że właśnie taki był. Nie lubił wielkich deklaracji. Wolał opowiadać o drobiazgach, z których powstaje życie. Opowiadał o dzieciństwie spędzonym blisko Majdanku, o obozie, który oglądał jako kilkuletni chłopiec. O ojcu, który przeżył piekło obozów koncentracyjnych. O matce, która cicho utrzymywała cały dom. O przymusie grania na fortepianie i o buncie, który nosił w sobie od najmłodszych lat. O tym, że nie znosił, kiedy ktoś próbował go do czegokolwiek zmuszać. Mówił o perfekcjonizmie odziedziczonym po ojcu. O pracy wykonywanej tak długo, aż nie można już niczego poprawić. O poczuciu, że czas nieustannie ucieka. O tym, że człowiek powinien zrobić wszystko najlepiej, jak potrafi, nawet jeśli nikt tego nie zauważy. To zdanie wraca do mnie dzisiaj wyjątkowo mocno. Bo Tadeusz właśnie taki był. Kiedy większość ludzi kojarzy go przede wszystkim z komiksem, on przez całe życie nosił w sobie malarza. I kiedy dzisiaj czytałam wspomnienia o nim, ludzie głównie skupiają się na komiksach. A tymczasem ja od zawsze podziwiałam jego malarstwo. A to też dlatego, że mówił o malowaniu z większą czułością niż o własnym dorobku komiksowym. Bolało go, że przez lata nie był traktowany poważnie jako malarz. Opowiadał o zniszczonej pracowni, o obrazach pociętych podczas włamania. Nigdy nie mówił o tym z patosem. Raczej z rodzajem cichego żalu, który zostaje w człowieku na całe życie. Nie miał w sobie goryczy wobec świata. Znacznie więcej miał pretensji do samego siebie. Powtarzał, że nie jest z siebie zadowolony. Że ciągle zrobił za mało. I chciałby jeszcze namalować następny obraz. Zdaję sobie z tego sprawę, że wielu z was zapamięta go przede wszystkim jako autora jednych z najważniejszych polskich komiksów. Ja i moi bliscy zapamiętamy go jednak przede wszystkim jako człowieka, który godzinami potrafił opowiadać o świetle na liściach, kwiatach, ptakach, jeziorach, o muzyce tradycyjnego jazzu, o Rubensie, astronomii i o tym, dlaczego natura jest jednocześnie piękna i bezwzględna. Rok temu odwiedziłam Tadeusza i Anię w ich domu. Pojechałam odebrać obraz. Wiedziałam już wtedy, że choroba odbiera mu siły. Wiedziałam też, że coraz trudniej jest mu malować. Ale kiedy rozmawialiśmy, choroba schodziła na drugi plan. Znowu pojawiały się obrazy, wspomnienia, żarty, dygresje. Jego charakterystyczny humor pozostał niezmienny. Potrafił jednym zdaniem rozbroić najcięższą atmosferę. Patrzyłam na niego i myślałam, że niezwykłą rzeczą jest zachować tyle jasności wtedy, kiedy ciało zaczyna odmawiać posłuszeństwa. Pamiętam jego spojrzenie. Zmęczone ale spokojne. Uważne. Jakby nieustannie obserwował świat. Napisałam wtedy, że sztuka jest przedłużeniem życia. Dzisiaj myślę o tym jeszcze mocniej. Nasza znajomość już dawno przestała być wyłącznie relacją autorki wywiadu z bohaterem rozmowy. Po prostu lubiliśmy ze sobą rozmawiać. Bez pośpiechu i potrzeby udowadniania czegokolwiek. Takich ludzi spotyka się rzadko. Dzisiaj wracam do naszych rozmów i czytam je inaczej. W wielu miejscach odnajduję zdania, które brzmią jak pożegnanie, choć wtedy były po prostu częścią opowieści o życiu. Tadeusz miał niezwykłą świadomość przemijania. Nie wypierał śmierci. Wiedział, że nadchodzi. A jednak do końca pozostał sobą. Zachował poczucie humoru. To nie sprawia jednak, że łatwiej jest się żegnać. Jest mi po prostu bardzo smutno. Tak zwyczajnie. Po ludzku. Będzie mi brakowało naszych rozmów. Tych długich pogawędek przez telefon, wiadomości, jego dygresji, wspomnień, opowieści zaczynających się od jednego zdania, a kończących po godzinie w zupełnie innym miejscu. Będzie mi brakowało jego ironii i tego charakterystycznego sposobu patrzenia na świat, w którym nie było ani cienia pozy, za to było ogromne doświadczenie i uważność.

Dziękuję Ci, Tadeuszu, za zaufanie. Za wszystkie rozmowy. Obrazy. Poczucie humoru. Za to, że mogłam poznać Cię nie tylko jako wybitnego artystę, ale przede wszystkim jako dobrego człowieka. Myślami jestem dzisiaj z Anią i z ich córkami. I z wszystkimi, którzy kochali Tadeusza takiego, jakim był. Nie tylko autora komiksów. Nie tylko malarza. Po prostu człowieka, którego będzie bardzo brakowało.

2016. spotkanie na moim wieczorze autorskim

 mój obraz © Tadeusz Baranowski

 © Tadeusz Baranowski

O kontrze

 

Od jakiegoś czasu chodzi mi po głowie tekst, który dla wielu osób, jak i dla mnie, mimo wszystko, będzie niewygodny. Nie dlatego, że jest brutalny, (nie jest, bo nie wbijam żadnej kosy hejterkom, chociaż powinnam), bardziej dlatego, że jest rozpoznawalny. Męczy mnie narastające zmęczenie, nie jestem zdiagnozowana, ale znam babki zdiagnozowane (na ostro) udające, że są spoko (tak też można, jak widać). Kobiety robią to innym kobietom. Nie wszystkie i nie zawsze, żeby nie było, bo jestem w wielu serdecznych relacjach z niezwykłymi kobietami. Ale wystarczająco często natykam się na te fałszywe , żeby stało się to osobnym zjawiskiem. Nie chodzi nawet o otwartą wrogość, bo wtedy wiadomo co i jak. Chodzi o te drobne gesty umniejszania. Nauczycielka i poetka patrzy na tatuaże i uznaje, że ma prawo wygłosić opinię w komentarzach to tu to tam. Nieproszoną. Protekcjonalną. Jakby jej gust był normą, a moje ciało odchyleniem. Innym razem kpi z czarnych ubrań. Ktoś z jej otoczenia nabija się z mojego zachwytu dla sztuki. Śmieje się z mojej wnuczki, bo ta lubi styl Wednesday Addams. Jakby dziewczynka miała obowiązek lubić róż, jednorożce i odpowiednio dobraną społecznie dziewczęcość. Chociaż ta pani chętnie wystroiła by moją Sophie w blue. Okazuje się, że nawet siedmiolatka jest oceniana za niewłaściwy rodzaj wyobraźni. To jest właśnie ten mechanizm. Nie chodzi o tatuaże czy o kolor ubrań. Nie chodzi nawet o poezję. Chodzi o pilnowanie granic. O nieustające wysyłanie sygnału: zostań tam, gdzie cię ustawiono. I jak to teraz bywa, za kilka godzin po tych komentarzach trafiam na artykuły opisujące kulturę internetową i w nich autorki zwracają uwagę, że kobiety są szczególnie surowo oceniane za widoczność, odmienność i publiczne zabieranie głosu. Co ciekawe, część tego pilnowania norm wykonują same kobiety. Nie dlatego, że są złe. Dlatego, że przez całe życie uczono je, iż przetrwanie zależy od dopasowania się do wzorca, a odstępstwa należy korygować. I tak sobie analizuję i widzę to również w środowisku literackim. A nie, nie tylko literackim, co ja piszę, wszędzie się to szerzy, gdzie jest nas więcej niż dwie. No i coraz częściej mam wrażenie, że żyjemy w epoce produkowania widoczności.

Nie dzieł.

W I D O C Z N O Ś C I.

Nie pracy.

W I D O C Z N O Ś C I.

Nie jakości.

W I D O C Z N O Ś C I.

Profil. Zdjęcie. Festiwal. Wystawa. Spotkanie pod balkonem. Wspólna fotografia. Kolejny panel. Kolejna autoprezentacja. Kolejna deklaracja o wyjątkowości własnej twórczości. A potem zaglądasz do środka. Czytasz. Oglądasz. Analizujesz. I nic tam nie ma. Nie pustka metafizyczna. Pustka intelektualna. Pustka artystyczna. Za to mnóstwo autopromocji. Wiele wydarzeń kulturalnych zaczyna przypominać zamknięte układy towarzyskie. Ci sami ludzie polecają tych samych ludzi. Te same nazwiska zapraszają te same nazwiska. Powstaje system wzajemnego potwierdzania własnej ważności. Nie trzeba już tworzyć czegoś istotnego. Wystarczy odpowiednio często pojawiać się w kadrze. Media społecznościowe tylko ten proces przyspieszyły. Paradoks widzialności, im bardziej widoczne stają się kobiety, tym silniejsza staje się presja kontrolowania ich wyglądu, zachowania, wypowiedzi i miejsca w hierarchii. Widoczność staje się walutą, a waluta wywołuje konkurencję. I zauważyłam coś szczególnie przykrego. Nie krytykę. Oj nie! P O G A R D Ę. Bo to jest tak, że krytyka jest potrzebna. Można w niej powiedzieć wiele o tekście, że jest słaby i wyjaśnić dlaczego. Albo opowiedzieć, że plakat jest nieudany, czy organizacja wydarzenia pozostawia wiele do życzenia, a te deski z palety, na które siadają twoje dzieci i koty, nasączone są środkiem trującym i można sobie zrobić kuku, oj można, zwierzętom również. To są normalne rozmowy, chyba. Ale czym innym jest krytyka, a czym innym pogardliwy komunikat: Kim ty jesteś, żeby się wypowiadać? Kim jesteś, żeby pisać? Kim jesteś, żeby mieć własny głos? Kim jesteś, żeby nie wyglądać jak należy? Kim jesteś, żeby nie zachowywać się jak należy? Wiele kobiet zna ten rodzaj doświadczenia. I powraca ten sam motyw, nieustanne ocenianie przez inne kobiety wyglądu, wieku, sposobu ubierania się, zainteresowań czy sposobu wypowiadania własnych opinii. I to zdziwienie, że część osób tę pogardę zauważa i ją piętnuje. Nooo tak, tak. Teatralna kiedyś podjęła walkę, ale dość szybko dotarło do niej, że z tą warstwą społeczną (tłuszczą) nie ma możliwości się porozumieć. I co jeszcze najbardziej mnie zdumiewa? Jak bardzo to wszystko jest przewidywalne. Kobieta w czerni jest problemem. Kobieta z tatuażami jest problemem. Kobieta inteligentna jest problemem. Kobieta odnosząca sukces jest problemem. Kobieta starsza jest problemem. Kobieta młodsza jest problemem. Kobieta zbyt cicha. Kobieta zbyt głośna. Kobieta zbyt elegancka. Kobieta zbyt ekscentryczna. Kobieta zbyt obecna. Kobieta zbyt niewidoczna. W pewnym momencie człowiek zaczyna rozumieć, że nie istnieje sposób bycia kobietą, który byłby wolny od oceny. Dlatego coraz mniej interesuje mnie walka o akceptację. Coraz bardziej interesuje mnie uczciwość. Jeżeli organizujesz gazetkę regionalną, czy jakąś wystawę tylko po to, żeby zdobyć grant, powiedz to wyraźnie i nie traćmy czasu. Jeżeli promujesz wyłącznie własne środowisko, któremu nie płacisz wynagrodzenia za ich pracę, tylko czerpiesz z niej do dna, powiedz to i nie czaruj mnie, że spędzę dobrze czas w niedzielę po południu czytając wiersze na jakimś placu przed urzędem, i tylko ty otrzymałaś wynagrodzenie i twój kolega artysta/grafik (z resztą mam wątpliwości, czy rzeczywiście jest grafikiem). Jeżeli interesuje cię bardziej rozpoznawalność niż literatura, powiedz to, pójdę w swoją stronę. Przynajmniej będzie jasno. Najbardziej męczy mnie nie zło. Męczy mnie fałsz. Te wszystkie deklaracje o siostrzeństwie, otwartości, wspieraniu kobiet, różnorodności. A potem przychodzi kobieta z własnym głosem. Nieco starsza. Niepasująca. Nieubrana w odpowiednią estetykę. Nieprzynależna do odpowiedniego kręgu. I nagle okazuje się, że dla niej miejsca już nie ma. Bo współczesny świat bardzo często nie nagradza jakości. Nagradza rozpoznawalność. Nie nagradza odwagi. Nagradza przynależność. Nie nagradza pracy. Nagradza obecność w odpowiednim miejscu i odpowiednim czasie. To nie jest tragedia. To nawet nie jest skandal. To jest po prostu znak naszych czasów. Epoki, w której wielu ludzi pomyliło istnienie z ekspozycją. A twórczość z reklamą samej siebie. I może właśnie dlatego warto czasem zostać przy swoim. Przy czarnych ubraniach. Tatuażach. Książkach. Sztuce. Przy własnym głosie. Nawet wtedy, gdy ktoś próbuje wmówić, że kobieta taka jak ty nie powinna pisać. Bo bardzo często za tym zdaniem nie stoi troska o literaturę. Stoi lęk. Że jednak może pisać. I to całkiem dobrze.

O prezencie i o słowach

 

Otrzymałam wczoraj portret od Anny Heleny Szymborskiej. Niezwykła artystka, pracująca analogowo, brudzi sobie palce, ale efekty przynoszą ogrom radości i satysfakcji. Póki co pokazuję wam cyfrową wersję, za kilka dni trafi do mnie oryginał.

Ciało jako mapa: 7 zapachów, 7 języków, 7 psychocieni

(fragment z Atlasu Ciałkry i Innych Osad)

Nie jestem zbudowana z duszy i mięsa. Jestem zbudowana z powracających zapachów, języków, które nie chcą być tłumaczone, i ciemnych smug podskórnych decyzji, które biorą się nie wiadomo skąd, a są jak szramy po czymś, co nie miało prawa się wydarzyć.

To, co nazywasz moim ciałem, to tylko pierwsza warstwa.

Pod spodem, mapa. Osobista. Niesymetryczna. Nienazwana.

1. Siedem zapachów ciała

Ciało nie pachnie skórą.

Pachnie przeżyciem, które zostało pod spodem.

Nie każdemu wolno je wyczuć.

Grzmielka – nuta ostrzegawcza. Cierpki szept ze środka żeber, przypomina, że nie jestem do otwierania przez przypadek.

Fikrum – zapach neutralności, który chroni przed zbyt głębokim spojrzeniem. Wyciera ślady.

Labdaum – miękka żywica decyzji. Kojarzy się z ciepłem, ale parzy, jeśli dotkniesz nie pytając.

Czerń pyłu – zapach utraty, która stała się strukturą. Osiada w górnej wardze i nigdy się nie śmieje.

Wydmuszka – aromat pozostały po zniknięciu. Jak echo perfum po kimś, kto już nigdy nie wróci.

Osad pyłkowy – cień dotyku sprzed wielu lat. To nie wspomnienie, to reakcja skórna.

Kwas jaśminowy – zapach miłości, która się nie wydarzyła. Zostawia metaliczny posmak.

Nie noszę ich dla kogoś. One po prostu są.

Jak kod dostępu, którego nie da się sfałszować.

2. Siedem języków, których używam, gdy nie mówię

Nie każde słowo ma być zrozumiane.

Nie każda fraza to zaproszenie.

Ciałkryczny – język mikroreakcji. Brwi, drgnień, spięć. Widoczny tylko dla tych, co chcą zobaczyć.

Niepłaszczenie – mówienie o sobie bez fałszywej skromności i bez wystawiania się na strzał.

Nigdyniktkomu – język, którym mówię tylko wewnątrz siebie, i tylko w czasie przeszłym.

Cisznia – język zapachu. Kiedy nie mówię nic, a i tak wszystko wiadomo.

Figazm – język ironicznej obrony. Kiedy nie pozwalam na dotknięcie.

Osadowy – język pisany w snach, na wewnętrznej powiece. Pojawia się, kiedy nie śpię.

Zanik wyrazu – mowa ciała, które już się nie zgadza, ale jeszcze nie powiedziało dość.

Moje języki nie są do nauki.

Są do czytania z blizn.

3. Siedem psychocieni

Niektóre części mnie są niewidzialne,

bo nie chcę, by były nazwane.

Ale istnieją.

Przejściówka – cień, który włącza się, gdy zbyt długo jestem wśród ludzi.

Toperka – szybka maska przytomności, kiedy czuję, że ktoś próbuje mnie rozkodować.

Pamięć bez zgody – aktywacja cienia, który przychodzi po zapachu.

Ukryta gniewność – nie wybucha, tylko gęstnieje.

Cierpkość odzysku – cień, który robi porządki, zanim jeszcze zrozumiem, że coś zostało zabrane.

Znikalność – moment, w którym ciało staje się przezroczyste, zanim odejdzie.

Brak odpowiedzi – najciemniejszy cień. Nie z lęku, tylko z wyboru. To nie obojętność. To zatrzymanie.

Nie mam mechanizmów obronnych.

Mam układy wewnętrzne, które regulują dostęp.

Nie wchodzisz do mnie przez ładne słowa.

Wchodzisz tylko, jeśli rozpoznasz strukturę mojego zapachu,

i sam od siebie nie przekroczysz progu.

Porządek świata miękkiego jak mech

 

Niektóre dzieci uczą się świata, dotykając popękanej ściany.
Układają palce na kalendarzu: tu był pożar, a tu matka nie wstała z łóżka.
Niektóre rysują to, czego nie potrafią powiedzieć:
drzewo, które płacze, albo Bob z trzema oczami.
To wszystko ma znaczenie, chociaż nie wytłumaczy ci go żaden wykres.

Wszystko się psuje od środka. Najpierw zaufanie, potem zegarki,
na końcu, buty. Przychodzi wtorek i trzeba wybrać:
czy wolisz być uczciwa, czy nakarmiona.

W ogrodzie, który zostawiliśmy (i to nie był przypadek),
rosną ślady po czyjejś rezygnacji. Pomiędzy trawami
pełzną nieporozumienia, które przez lata głaskaliśmy jak koty.
Przyzwyczaiły się. Dają się nosić na rękach, (przez chwilę).

Przyroda nie ma dla nas planu. Nie zrzuca winy, nie notuje zwycięstw.
Pędy pną w górę, jakby nie wiedziały, że nikt ich nie podlewa.
Niektóre dzieci mówią do nich szeptem. Inne rozdeptują
bez zastanowienia. To też cykl. Jak śniadanie bez rozmowy,
albo śmierć dziadka, o której nikt nie powiedział wnuczce.

Kiedy pytam siebie, czym jest porządek, widzę kobietę
w autobusie, zasłania usta dłonią, bo płacze z powodu reklamy
telefonii komórkowej. Albo starca w kolejce po mięso,
opowiada, że wojnę najbardziej pamięta przez dźwięk:
stukot puszki z fasolą spadającej ze stołu.
I śmiech matki, zanim przestała mówić.

Nauczyliśmy dzieci zależności: światło - cień,
deszcz - zmarznięcie, miłość - zawód.
Ale nigdy nie powiedzieliśmy im, że można też przestać chcieć.
Bywają dni, kiedy całe życie wydaje się być jedynie krótkim
wyjaśnieniem czegoś, co właśnie odchodzi.

I dalej w temacie o robieniu w bambuko

 

Nie wiem od ilu dni trwa dyskusja po deklaracji Filipa Springera, że jego wydawnictwo będzie korzystać z ilustracji i grafik generowanych przez modele AI. Natknęłam się na jego wypowiedź i przetarłam oczy ze zdumienia, serio Filipie? Ty, który walczysz ze śmietnikiem estetycznym?! A jednak komentarze są podzielone. Jedni twierdzą, że to kolejne narzędzie i jedynie sposób na ograniczenie kosztów. Inni widzą w tym rezygnację z odpowiedzialności wobec ludzi, którzy od lat tworzą kulturę wizualną. Mnie jednak interesuje coś innego. Filip Springer przez lata pisał o odpowiedzialności, o konsekwencjach naszych decyzji, o wartości ludzkiej pracy i świecie, który sami produkujemy. Dlatego tak trudno mi nie zadać pytania, czy ta decyzja nie stoi w sprzeczności z wcześniejszymi poglądami? Nie kupuję argumentu, że to tylko narzędzie. Młotek nie powstaje z cudzych obrazów. Model generujący ilustracje już tak. Dzisiejsze modele graficzne nie tworzą w próżni. Zostały wytrenowane na gigantycznych zbiorach obrazów, obejmujących miliony prac ilustratorek, ilustratorów, fotografek, fotografów, projektantek i projektantów. W wielu przypadkach twórcy tych prac nigdy nie wyrazili zgody na wykorzystanie ich dorobku do trenowania komercyjnych modeli. To właśnie o to toczy się dziś spór na całym świecie. Oczywiście obraz wygenerowany przez AI nie jest prostym kolażem istniejących grafik. Tak działa technologia. Ale nie zmienia to faktu, że bez ogromnego dorobku ludzkich twórców te modele nie miałyby czego się nauczyć. Nie istnieją same z siebie. Ich możliwości są skutkiem masowego wykorzystania cudzej pracy. Dlatego odpowiedzialność nie kończy się na firmach rozwijających modele. Przechodzi również na tych, którzy świadomie korzystają z efektów tego procesu. Im więcej wydawców zastępuje ilustratorów generatorami obrazów, tym silniejszy staje się ekonomiczny sygnał: praca artystów jest potrzebna do wytrenowania modelu, ale już nie do publikacji. To nie jest neutralna decyzja. Równolegle przecież wciąż trwa walka o prawo. W Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii toczą się procesy dotyczące wykorzystywania prac utworów do trenowania modeli AI bez zgody autorów. W Unii Europejskiej obowiązuje już AI Act, a równocześnie rozwijane są przepisy dotyczące przejrzystości danych treningowych. Nadal jednak nie rozstrzygnięto , kiedy trening na cudzych utworach narusza prawa autorskie, a kiedy mieści się w wyjątkach przewidzianych przez prawo. To oznacza, że korzystanie z takich obrazów odbywa się w obszarze, który wciąż jest przedmiotem sporów prawnych i etycznych. Blogerzy też sobie pozwalają, i coraz bardziej niechętna jestem takim blogom. Niektórzy z was wiedzą, co robią nie tak. Naruszacie prawa autorskie, bo wydaje się wam, że to tylko blog. No nie, to tak nie działa. Coraz więcej instytucji próbuje na to reagować. Niektórzy wydawcy naukowi wymagają pełnego ujawniania użycia AI. Inni poszli dalej i zakazali wykorzystywania generowanych ilustracji w publikacjach, uznając, że problem praw autorskich i przejrzystości nie został rozwiązany. Nie chodzi więc o to, czy AI istnieje. Bo istnieje i będzie rozwijana. Chodzi o to, po której stronie stajemy jako twórcy i odbiorcy. No i prosta sprawa, jeżeli przez lata bronimy wartości ludzkiej pracy, a później rezygnujemy z zatrudnienia ilustratorek i ilustratorów na rzecz systemu zbudowanego na dorobku tysięcy innych artystów, to trudno oczekiwać, że nikt nie zapyta o konsekwencję takiej decyzji. I żeby była jasność, to nie jest jakaś moja osobista wojna z technologią. To dalej proces dotyczący uczciwości. Do tego dochodzi odpowiedzialność za wybory, które sami podejmujemy.

Folklor nie opowiada o kulturze. Folklor ją wykonuje. Codziennie, cierpliwie, ścieg po ściegu

 

Zrobiłam piękne portrety na Bukowińskich Spotkaniach, to Międzynarodowy Festiwal Folklorystyczny. Sophia nie pozwoliła mi niestety na wiele, ale są takie chwile, kiedy aparat przestaje fotografować ludzi. Zaczyna fotografować pamięć. Kiedy w nocy ściągnęłam zdjęcia z karty, długo patrzyłam na profil młodej dziewczyny i tak, nie widziałam przebrania. Jedynie kulturę, która wciąż oddycha. Misternie wykonana ozdoba głowy, haftowana koszula, każdy ścieg, wstążka powstały dlatego, że ktoś kiedyś uznał, iż piękno jest warte cierpliwości. Żyjemy w świecie, który produkuje obrazy szybciej, niż potrafimy je zapamiętać. Scrollujemy estetykę. Kupujemy gotowość. Algorytmy codziennie podpowiadają nam kolejne mody, które jutro staną się cyfrowym kurzem. A tutaj wszystko dzieje się odwrotnie. Nic nie jest przypadkowe. Nic nie powstało na skróty. Tradycja. Dlatego folklor fascynuje mnie coraz bardziej. Nie jako dekoracja ani atrakcja dla turystów. Jako dowód, że można ocalić coś kruchego i przekazać dalej bez wstydu. Że są jeszcze ludzie, którym chce się haftować, śpiewać, tańczyć, nosić stroje swoich przodków nie z obowiązku, ale z dumy. Dla mnie właśnie to jest patriotyzm. Nie ten od głośnych deklaracji i odświętnych przemówień, a wyszywany nitką. Zaplatany we wstążki. Przekazywany z matki na córkę, z dziadka na wnuka. Patriotyzm, który nie potrzebuje megafonu, bo wystarczy pamięć. Może właśnie dlatego folklor tak mocno kontrastuje z dzisiejszą kulturą. Tam, gdzie współczesność często robi nas w bambuko, sprzedając powierzchowność jako głębię, tradycja niczego nie udaje. Jest prawdziwa. Powstała z pracy rąk, cierpliwości i wspólnoty. I dlatego nie starzeje się tak szybko jak cyfrowe zachwyty.

Bambuko robi w bambuko

 

Zdjęcie wydaje mi się adekwatne. Piękno folkloru. To może być wprowadzeniem, do dłuższego tekstu. 

Milczę. A dlatego, że wszystko, co napiszę wydaje mi się zbyt miałkie. Mam wrażenie, że utknęłam, mimo świadomości, że trochę się w tym wszystkim orientuję (poezja). Ostatnio czytałam różne takie i znalazłam się zbyt blisko kiczu. Patrzę na wiersze, które obwołano ważnymi, odważnymi, przełomowymi, i coraz częściej nie wiem, czy zgubiłam język, czy może język zgubił siebie. Widzę drobnostki napompowane do rozmiarów objawienia. Czytam banał, który dostał etykietę czułości. I oczywistość, która po kilku łzach i trzech złamaniach wersu zostaje ogłoszona odkryciem. Przyszła do mnie taka myśl, od kiedy zaczęliśmy nagradzać nie tekst, lecz jego intencję?! Ale później słucham pewnych audycji i myślę, no tak, kazanie, idealnie to wszystko wpisuje się w kontekst. Jestem za różnorodnością, tak często to ostatnio powtarzam, że chyba powinnam jednak stanąć w kontrze. Nie oczekuję, że wszyscy będą pisać tak jak ja, bo to dopiero byłaby nuda, ani że literatura ma spełniać moje oczekiwania, bo od tego mam ulubionych autorów. Coraz częściej też myślę, że się nie znam. Być może jestem niewystarczająco współczesna albo zbyt awangardowa. Ale jako czytelniczka czuję się zwyczajnie oszukiwana. Sprzedaje mi się produkt opakowany w wielkie słowa: wrażliwość, kobiecość, trauma, ciało, dziewczyńskość. Otwieram opakowanie i znajduję watę. Dużo waty. Tak miękkiej, że nie zostawia po sobie śladu. Zastanawiam się, serio lubicie pretensjonalność? To przecież jest śmiertelnie nudne. Nie dlatego, że sięga wysoko. Dlatego, że najczęściej nie ma dokąd sięgać. To przerost tonu nad myślą. Dekoracji nad konstrukcją. Można pisać subtelnie o dziewczyńskości, czułości, macierzyństwie, starzeniu się, kwiatach, kotach i koronkach. Ale subtelność nie jest zwolnieniem z myślenia. I tak mi tutaj wychodzi, że estetyka zastępuje literaturę. Wystarczy odpowiedni odcień nostalgii. Trochę wiatraczków, porcelanowych lalek. Kilka gałązek suszonych traw. Babcine wspomnienie. Dziewczynka patrząca przez okno. Księżyc. Herbata. Cisza. I już można ogłaszać wielką poezję. Jakby rekwizyty miały wykonać pracę za język. Kopia kopii. A język? Język siedzi w kącie i udaje, że wszystko jest w porządku. Nie ryzykuje. Nie zaskakuje. Nie stawia oporu. Jest gładki bez zadrapań i temperatury. Nie ma tej jednej frazy, która zostaje pod skórą na tydzień. A przecież można być wzruszającym bez szantażowania wzruszeniem. Ta pochwała pensjonarskiej egzaltacji, to jednak budowanie i popieranie estetyki przeciętności. Jakby wystarczyło mówić cicho, łagodnie i z odpowiednio spuszczonym wzrokiem. Jakby szczerość zwalniała z odpowiedzialności za zdanie, a emocja miała automatycznie zastępować formę. Siedzę więc z zasznurowanymi ustami i zastanawiam się, czy naprawdę jestem niewrażliwa, czy może po prostu oczekuję od literatury trochę więcej niż potwierdzenia tego, co już wiem. Chciałabym, żeby mnie poruszyła. Rozdrażniła. Rozśmieszyła. Zmusiła do zmiany zdania. Zamiast tego dostaję teksty, które są jak letnia herbata. Liczy się wszystko grzeczne, odpowiednio ułożone. Pantofelki. Rajstopki. Sukieneczka. Włos przyklejony lakierem do poprawności. Nawet bunt wygląda, jakby wcześniej został zaakceptowany przez komisję estetyczną. Nawet odwaga ma regulamin. I właśnie dlatego kicz wygrywa. Nie ten jarmarczny, który przynajmniej ma odwagę być przesadny. Ten znacznie groźniejszy. Kicz udający literaturę. Kicz, który nauczył się akademickiego słownika, chodzi na festiwale, mówi o wrażliwości i doskonale wie, jak nie urazić nikogo poza językiem. A przecież literatura nie jest od tego, żeby wyglądała. Jest od tego, żeby działała. Żeby zostawiała ślad. Czasami była niewygodna, nieelegancka, zadziorna, nawet nieprzyjemna. Bo jeśli po lekturze zostaje mi tylko przekonanie, że wszystko było bardzo ładne, to znaczy, że najprawdopodobniej nic się nie wydarzyło.

Instrukcje przetrwania [15 sekund]

 

Piszę, żeby nie zniknąć, piszę, żeby zostawić ślad palca na szybie,
żeby odcisnąć oddech pomiędzy postami, zanim algorytm go zetrze.
Piszę i słyszę, jak moje słowa stają się ciężkie od prawdy,
która nie nadaje się do etykietki: 15 sekund, 24 godziny ważności.

Piszę, bo nie chcę już rozdrabniać siebie na błyszczące skrawki ironii,
na plakietki śmiechu, które ktoś wiesza na drucikach z zapisanymi uwagami.
Tu, przy stole, rozkładam resztki: słoik po miodzie z porannych śniadań.
Garść muszli. Nie zawsze pamiętam, skąd przyszły.

Wędruję pomiędzy obrazami: dziewczynka w krótkich spodenkach,
rysująca liść i nadająca mu imię: mikruliść, szmerowiec, tęcznurek.
Mówię do nich, żeby nie umierały w kolumnie feedu;
uczę je tańczyć pomiędzy kamieniami czasu, tak jak Sophie stąpa stopą.

Piszę, bo świat, który mamy, chce nas przesunąć na margines, w ciszę,
przekształcić pamięć w mem albo w reklamy.
I boję się, że przyroda (bez złośliwości) zrobi z nas archeologię:
warstwy skóry i imion zalane deszczem i nagle obce.

Uczę dziecko zależności: jak podlewać dłoń, jak trzymać owoc przed burzą,
mówię: nie bój się deszczu, ale patrz uważnie, bo on potrafi kraść kolory.
Pokazuję, że czas nie jest linią: to rondo, powtórzenie, powstawanie.
Przerwa pomiędzy oddechami, uczymy się wracać do tego samego.

Piszę o wstydzie. W smaku rozsypanej herbaty o czwartej nad ranem.
O niesmaku. Zbiera się w kącikach talerza i nie chce być udawany.
Piszę, bo kiedy nikt nie klika, zostaję największa. Bez filtrów, z rozmazanym tuszem,
z ręką, brudzi się od atramentu, jak od ziemi, która się dzieli.

Tworzę muzeum słów niepotrzebnych: wystawiam tam przemilczenia, które ktoś rzucił,
stworzenia z powietrza po odejściu, mapy z miejsc o temperaturze ciszy.
Nie dla publiczności, dla rąk. Potrafią jeszcze odczytać pismo bez ekranu,
dla tych, co nocą podlewają rośliny i mówią do nich po imieniu.

Bo życie daje nam jabłka i bywa, że gniją i pachną dłużej niż obietnice,
i burze. Uczą nas, jak utrzymać dach i jak nic nie trzymać. Uczę się każdego dnia
powstawać z drobnych upadków: naprawiać okno, przez nie wciąż wieje.
Szyć na nowo nazwy miejsc, źle je nazywam, tak długo aż przestaną boleć.

Piszę, żeby nie zniknąć i żeby ktoś, kto przyjdzie po mnie, mógł usłyszeć,
że istnieliśmy głośno, że mieliśmy swoje małe rytuały: kawę o poranku, listy bez podpisu,
że uczyliśmy dzieci tańczyć na kamieniach, ale nie klikania,
że wcale nie chcieliśmy być trendem, lecz tylko domem, cichym, twardym i prawdziwym.

Kolejny konkurs, kolejny sygnał

 

Mój wiersz O rozmowach trafił do antologii pokonkursowej jako wyróżnienie/pocieszenie w finale XXXI Konkursu Poetyckiego O Złote Pióro Sopotu, temat: W stronę tradycji - to, co dla mnie najważniejsze. To kolejna informacja zwrotna na temat mojego miejsca w konkursowym obiegu. Przyznaję, że tym razem dałam się skusić. Nagrodzie. W końcu chodziło o Złote Pióro. Perspektywa zdobycia pióra okazała się skuteczniejsza niż rozsądek. Wstyd mi. Kupiłam sobie wczoraj na pocieszenie farbki, stalówki i biały tusz. Konkursy są z natury subiektywne, wiadomo. Każde jury buduje własną hierarchię wartości, estetyk i oczekiwań. Dlatego traktuję ten wynik po prostu jako fakt. To mi przypomniało, że konkurs nie jest ani wyrocznią, ani miarą jakości pisania. Jest jedynie chwilową oceną dokonaną przez kilka osób w konkretnym czasie. Dlatego tak, pióra nie ma. Wiersz zostaje i tyle tego.

O rozmowach


Zaczynają się w miejscu, gdzie język traci przyczepność,
jakby ktoś przesunął interpunkcję o pół oddechu za daleko
i teraz każde zdanie kończy się nie tam, gdzie trzeba,
tylko w gardle, w tym małym zaciśnięciu,
które udaje pamięć, a jest już tylko jej atrapą.

Nie wiem, jak oznaczyć ten moment. Powinien istnieć znak
dla rzeczy, które się nie wydarzyły, a jednak zostawiły ślad
cięższy niż ciało, coś pomiędzy pauzą a pęknięciem,
tradycją a jej wymazaniem gumką, która brudzi bardziej niż atrament.

Myślę o lesie, nie jako o miejscu, ale o błędzie w zapisie świata,
jakby ktoś zamiast trwanie wpisał zużycie i nie poprawił,
by wyglądało wystarczająco prawdziwie.

W podziemnych korytarzach, gdzie światło gaśnie bez świadków,
coś się jeszcze przesuwa, nie dźwięk, raczej jego cień,
jak odbitka dłoni na ścianie, która nie pamięta, do kogo należała.

Badam te kłody w ustach. To jeszcze język, czy już tylko archiwum ciszy?
Czy tradycja polega na tym, że uczymy się milczeć w odpowiednich momentach,
a potem przekazujemy to dalej, jak rodzinny przepis na przetrwanie?

Z martwego ciała wyrasta coś, co udaje sens, może drzewo,
a może tylko jego projekt, rozrysowany w powietrzu,
które nie chce już oddychać, bo pamięta zbyt wiele.

Zwierzęta nie potrzebują tej konstrukcji. Ich rytm nie zna ironii,
nie zna też historii, dlatego są bliżej początku. A my,
bliżej wersji roboczej końca, tej, której nikt nie chce opublikować.

Mówię, że krzyczą, ale to tylko moje tłumaczenie,
niedokładne, jak każde słowo, które próbuje udawać doświadczenie,
a jest tylko jego cieniem, lekko przesuniętym w stronę wygody.

Oni patrzą przez coś, co nie jest już szybą, raczej filtrem,
przez który świat wygląda jak źle wywołane zdjęcie.
Za dużo bieli, za mało ciała.

Pytam, co zrobiliśmy z ich obecnością, ale pytanie
rozpada się w trakcie, jakby nie było gotowe na odpowiedź,
jakby tradycja polegała właśnie na tym, na niedokończonych zdaniach,
które brzmią wystarczająco poważnie, żeby je zostawić.

Może jednak nigdy nie krzyczeli, może to my
potrzebowaliśmy tego dźwięku, żeby mieć co zapamiętać.

Idę dalej. Piasek pod stopami zachowuje się poprawnie,
nie protestuje, nie zapisuje ciężaru, jakby wiedział,
że pamięć to luksus, na który nie stać materii.

Nie potrafię oddychać w tej składni, gdzie każde zdanie wie więcej
niż powinno, a mimo to kończy się banalnie, jak rozmowa przy stole.
Nikt nie mówi o tym, co najważniejsze, bo to już zostało ustalone
dawno temu i nie wypada tam wracać.

Świat nie wygra, to zdanie brzmi dobrze, ma odpowiednią wagę,
można je powiesić na ścianie obok innych przekonań,
które niczego nie zmieniły.

To nasza ostatnia próba znaczenia, nie bitwa, to słowo
jest zbyt teatralne, raczej poprawka, dopisek na marginesie,
gdzie ktoś próbuje jeszcze raz, tym razem wolniej,
tym razem szczerze.

Ziemia nie potrzebuje naszych wersji.
Ona nie czyta.
Ona przechowuje.

I może właśnie dlatego rozmowy ze zmarłymi nigdy się nie kończą,
bo nie ma już komu powiedzieć, że wszystko, co miało być przekazane,
zostało zapisane w niewłaściwym miejscu.

Kobieta walizka

 

Lecę do Polski na kilka tygodni. Powinnam się cieszyć. Ale jak zwykle dopadł mnie ten wewnętrzny nerw i zamiast przyspieszyć, zwalniam. I tak chodzę z napięciem pod skórą, nie muszę się diagnozować, od lat wiem jak jest. To dlatego też, że lecę bez męża, a mamy swoje nawyki. Wspólne śniadania. Milczenie. Marudzenie na pogodę. Człowiek przyzwyczaja się do obecności drugiego bardziej, niż chciałby przyznać. Dopiero kiedy wyjeżdżam i ten graniczny moment nadchodzi, mocniej czuję, że wiele naszych wspólnych spraw nie jest wygodą, tylko częścią konstrukcji. Czas mi nie sprzyja. Od kilku miesięcy mam wrażenie, że biegnie szybciej ode mnie. Ledwie oswoję jeden tydzień, a jest już następny i następny. Zapierdol stał się nową jednostką czasu. Nie mierzę już dniami ani godzinami. Mierzę tym, ile spraw udało się przesunąć na jutro. Lubię podróże ale męczą mnie momenty przed. Nie sama droga, lot, tylko to oczekiwanie. To miejsce pomiędzy. Jak owad tłukący się o szybę, który nie wie, czy światło jest drogą wyjścia czy kolejną przeszkodą. W takich chwilach wyobraźnia działa przeciwko mnie. Produkuje scenariusze hurtowo. Spóźnione samoloty. Tłok. Hałas. Niezręczne spotkania. Drobne katastrofy, które prawdopodobnie nigdy się nie wydarzą, ale najwyraźniej mój mózg zmusza mnie do tej projekcji. I nie wiem dlaczego zawsze w tym czasie trafiają do mnie katastroficzne filmy. Któż to wie, może właśnie po to istnieje niepokój. Żeby sprawdzić, czy jeszcze nam zależy. Bo prawda jest taka, że nie chodzi o samą podróż. Chodzi o oddalenie. Nagłe przerwanie codzienności. O świadomość, że przez kilka tygodni wszystko będzie trochę nie na swoim miejscu. Jestem osobą, która zawsze chce czegoś więcej. Więcej rozmów, czasu i obecności. Tymczasem życie regularnie przypomina mi, że nie wszystko da się mieć naraz. Więc pakuję walizkę, dokumenty, aparat, obiektywy, ładowarki, książkę, okulary, kremy UV. Sprawdzam po kilka razy, czy wszystko jest już w walizce. Nie jestem drzewem. Nie zostaję w jednym miejscu tylko dlatego, że tam jest bezpiecznie. Ale nie będę udawać bohaterki. Kiedy samolot oderwie się od ziemi, pewnie przez chwilę będę patrzeć przez okno i myśleć o tym, jak wiele rzeczy trzyma nas przy ziemi. Nie wielkie idee i cytaty z mądrych książek. A ten człowiek. Jego głos, obecność, zapach. I kiedy wrócę zapyta mnie: jak było? A ja odpowiem: dobrze. Chociaż to słowo nie mieści całej historii.