O prezencie i o słowach

 

Otrzymałam wczoraj portret od Anny Szymborskiej. Niezwykła artystka, pracująca analogowo, brudzi sobie palce, ale efekty przynoszą ogrom radości i satysfakcji. Póki co pokazuję wam cyfrową wersję, za kilka dni trafi do mnie oryginał.

Ciało jako mapa: 7 zapachów, 7 języków, 7 psychocieni

(fragment z Atlasu Ciałkry i Innych Osad)

Nie jestem zbudowana z duszy i mięsa. Jestem zbudowana z powracających zapachów, języków, które nie chcą być tłumaczone, i ciemnych smug podskórnych decyzji, które biorą się nie wiadomo skąd, a są jak szramy po czymś, co nie miało prawa się wydarzyć.

To, co nazywasz moim ciałem, to tylko pierwsza warstwa.

Pod spodem, mapa. Osobista. Niesymetryczna. Nienazwana.

1. Siedem zapachów ciała

Ciało nie pachnie skórą.

Pachnie przeżyciem, które zostało pod spodem.

Nie każdemu wolno je wyczuć.

Grzmielka – nuta ostrzegawcza. Cierpki szept ze środka żeber, przypomina, że nie jestem do otwierania przez przypadek.

Fikrum – zapach neutralności, który chroni przed zbyt głębokim spojrzeniem. Wyciera ślady.

Labdaum – miękka żywica decyzji. Kojarzy się z ciepłem, ale parzy, jeśli dotkniesz nie pytając.

Czerń pyłu – zapach utraty, która stała się strukturą. Osiada w górnej wardze i nigdy się nie śmieje.

Wydmuszka – aromat pozostały po zniknięciu. Jak echo perfum po kimś, kto już nigdy nie wróci.

Osad pyłkowy – cień dotyku sprzed wielu lat. To nie wspomnienie, to reakcja skórna.

Kwas jaśminowy – zapach miłości, która się nie wydarzyła. Zostawia metaliczny posmak.

Nie noszę ich dla kogoś. One po prostu są.

Jak kod dostępu, którego nie da się sfałszować.

2. Siedem języków, których używam, gdy nie mówię

Nie każde słowo ma być zrozumiane.

Nie każda fraza to zaproszenie.

Ciałkryczny – język mikroreakcji. Brwi, drgnień, spięć. Widoczny tylko dla tych, co chcą zobaczyć.

Niepłaszczenie – mówienie o sobie bez fałszywej skromności i bez wystawiania się na strzał.

Nigdyniktkomu – język, którym mówię tylko wewnątrz siebie, i tylko w czasie przeszłym.

Cisznia – język zapachu. Kiedy nie mówię nic, a i tak wszystko wiadomo.

Figazm – język ironicznej obrony. Kiedy nie pozwalam na dotknięcie.

Osadowy – język pisany w snach, na wewnętrznej powiece. Pojawia się, kiedy nie śpię.

Zanik wyrazu – mowa ciała, które już się nie zgadza, ale jeszcze nie powiedziało dość.

Moje języki nie są do nauki.

Są do czytania z blizn.

3. Siedem psychocieni

Niektóre części mnie są niewidzialne,

bo nie chcę, by były nazwane.

Ale istnieją.

Przejściówka – cień, który włącza się, gdy zbyt długo jestem wśród ludzi.

Toperka – szybka maska przytomności, kiedy czuję, że ktoś próbuje mnie rozkodować.

Pamięć bez zgody – aktywacja cienia, który przychodzi po zapachu.

Ukryta gniewność – nie wybucha, tylko gęstnieje.

Cierpkość odzysku – cień, który robi porządki, zanim jeszcze zrozumiem, że coś zostało zabrane.

Znikalność – moment, w którym ciało staje się przezroczyste, zanim odejdzie.

Brak odpowiedzi – najciemniejszy cień. Nie z lęku, tylko z wyboru. To nie obojętność. To zatrzymanie.

Nie mam mechanizmów obronnych.

Mam układy wewnętrzne, które regulują dostęp.

Nie wchodzisz do mnie przez ładne słowa.

Wchodzisz tylko, jeśli rozpoznasz strukturę mojego zapachu,

i sam od siebie nie przekroczysz progu.

Porządek świata miękkiego jak mech

 

Niektóre dzieci uczą się świata, dotykając popękanej ściany.
Układają palce na kalendarzu: tu był pożar, a tu matka nie wstała z łóżka.
Niektóre rysują to, czego nie potrafią powiedzieć:
drzewo, które płacze, albo Bob z trzema oczami.
To wszystko ma znaczenie, chociaż nie wytłumaczy ci go żaden wykres.

Wszystko się psuje od środka. Najpierw zaufanie, potem zegarki,
na końcu, buty. Przychodzi wtorek i trzeba wybrać:
czy wolisz być uczciwa, czy nakarmiona.

W ogrodzie, który zostawiliśmy (i to nie był przypadek),
rosną ślady po czyjejś rezygnacji. Pomiędzy trawami
pełzną nieporozumienia, które przez lata głaskaliśmy jak koty.
Przyzwyczaiły się. Dają się nosić na rękach, (przez chwilę).

Przyroda nie ma dla nas planu. Nie zrzuca winy, nie notuje zwycięstw.
Pędy pną w górę, jakby nie wiedziały, że nikt ich nie podlewa.
Niektóre dzieci mówią do nich szeptem. Inne rozdeptują
bez zastanowienia. To też cykl. Jak śniadanie bez rozmowy,
albo śmierć dziadka, o której nikt nie powiedział wnuczce.

Kiedy pytam siebie, czym jest porządek, widzę kobietę
w autobusie, zasłania usta dłonią, bo płacze z powodu reklamy
telefonii komórkowej. Albo starca w kolejce po mięso,
opowiada, że wojnę najbardziej pamięta przez dźwięk:
stukot puszki z fasolą spadającej ze stołu.
I śmiech matki, zanim przestała mówić.

Nauczyliśmy dzieci zależności: światło - cień,
deszcz - zmarznięcie, miłość - zawód.
Ale nigdy nie powiedzieliśmy im, że można też przestać chcieć.
Bywają dni, kiedy całe życie wydaje się być jedynie krótkim
wyjaśnieniem czegoś, co właśnie odchodzi.

I dalej w temacie o robieniu w bambuko

 

Nie wiem od ilu dni trwa dyskusja po deklaracji Filipa Springera, że jego wydawnictwo będzie korzystać z ilustracji i grafik generowanych przez modele AI. Natknęłam się na jego wypowiedź i przetarłam oczy ze zdumienia, serio Filipie? Ty, który walczysz ze śmietnikiem estetycznym?! A jednak komentarze są podzielone. Jedni twierdzą, że to kolejne narzędzie i jedynie sposób na ograniczenie kosztów. Inni widzą w tym rezygnację z odpowiedzialności wobec ludzi, którzy od lat tworzą kulturę wizualną. Mnie jednak interesuje coś innego. Filip Springer przez lata pisał o odpowiedzialności, o konsekwencjach naszych decyzji, o wartości ludzkiej pracy i świecie, który sami produkujemy. Dlatego tak trudno mi nie zadać pytania, czy ta decyzja nie stoi w sprzeczności z wcześniejszymi poglądami? Nie kupuję argumentu, że to tylko narzędzie. Młotek nie powstaje z cudzych obrazów. Model generujący ilustracje już tak. Dzisiejsze modele graficzne nie tworzą w próżni. Zostały wytrenowane na gigantycznych zbiorach obrazów, obejmujących miliony prac ilustratorek, ilustratorów, fotografek, fotografów, projektantek i projektantów. W wielu przypadkach twórcy tych prac nigdy nie wyrazili zgody na wykorzystanie ich dorobku do trenowania komercyjnych modeli. To właśnie o to toczy się dziś spór na całym świecie. Oczywiście obraz wygenerowany przez AI nie jest prostym kolażem istniejących grafik. Tak działa technologia. Ale nie zmienia to faktu, że bez ogromnego dorobku ludzkich twórców te modele nie miałyby czego się nauczyć. Nie istnieją same z siebie. Ich możliwości są skutkiem masowego wykorzystania cudzej pracy. Dlatego odpowiedzialność nie kończy się na firmach rozwijających modele. Przechodzi również na tych, którzy świadomie korzystają z efektów tego procesu. Im więcej wydawców zastępuje ilustratorów generatorami obrazów, tym silniejszy staje się ekonomiczny sygnał: praca artystów jest potrzebna do wytrenowania modelu, ale już nie do publikacji. To nie jest neutralna decyzja. Równolegle przecież wciąż trwa walka o prawo. W Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii toczą się procesy dotyczące wykorzystywania prac utworów do trenowania modeli AI bez zgody autorów. W Unii Europejskiej obowiązuje już AI Act, a równocześnie rozwijane są przepisy dotyczące przejrzystości danych treningowych. Nadal jednak nie rozstrzygnięto , kiedy trening na cudzych utworach narusza prawa autorskie, a kiedy mieści się w wyjątkach przewidzianych przez prawo. To oznacza, że korzystanie z takich obrazów odbywa się w obszarze, który wciąż jest przedmiotem sporów prawnych i etycznych. Blogerzy też sobie pozwalają, i coraz bardziej niechętna jestem takim blogom. Niektórzy z was wiedzą, co robią nie tak. Naruszacie prawa autorskie, bo wydaje się wam, że to tylko blog. No nie, to tak nie działa. Coraz więcej instytucji próbuje na to reagować. Niektórzy wydawcy naukowi wymagają pełnego ujawniania użycia AI. Inni poszli dalej i zakazali wykorzystywania generowanych ilustracji w publikacjach, uznając, że problem praw autorskich i przejrzystości nie został rozwiązany. Nie chodzi więc o to, czy AI istnieje. Bo istnieje i będzie rozwijana. Chodzi o to, po której stronie stajemy jako twórcy i odbiorcy. No i prosta sprawa, jeżeli przez lata bronimy wartości ludzkiej pracy, a później rezygnujemy z zatrudnienia ilustratorek i ilustratorów na rzecz systemu zbudowanego na dorobku tysięcy innych artystów, to trudno oczekiwać, że nikt nie zapyta o konsekwencję takiej decyzji. I żeby była jasność, to nie jest jakaś moja osobista wojna z technologią. To dalej proces dotyczący uczciwości. Do tego dochodzi odpowiedzialność za wybory, które sami podejmujemy.

Folklor nie opowiada o kulturze. Folklor ją wykonuje. Codziennie, cierpliwie, ścieg po ściegu

 

Zrobiłam piękne portrety na Bukowińskich Spotkaniach, to Międzynarodowy Festiwal Folklorystyczny. Sophia nie pozwoliła mi niestety na wiele, ale są takie chwile, kiedy aparat przestaje fotografować ludzi. Zaczyna fotografować pamięć. Kiedy w nocy ściągnęłam zdjęcia z karty, długo patrzyłam na profil młodej dziewczyny i tak, nie widziałam przebrania. Jedynie kulturę, która wciąż oddycha. Misternie wykonana ozdoba głowy, haftowana koszula, każdy ścieg, wstążka powstały dlatego, że ktoś kiedyś uznał, iż piękno jest warte cierpliwości. Żyjemy w świecie, który produkuje obrazy szybciej, niż potrafimy je zapamiętać. Scrollujemy estetykę. Kupujemy gotowość. Algorytmy codziennie podpowiadają nam kolejne mody, które jutro staną się cyfrowym kurzem. A tutaj wszystko dzieje się odwrotnie. Nic nie jest przypadkowe. Nic nie powstało na skróty. Tradycja. Dlatego folklor fascynuje mnie coraz bardziej. Nie jako dekoracja ani atrakcja dla turystów. Jako dowód, że można ocalić coś kruchego i przekazać dalej bez wstydu. Że są jeszcze ludzie, którym chce się haftować, śpiewać, tańczyć, nosić stroje swoich przodków nie z obowiązku, ale z dumy. Dla mnie właśnie to jest patriotyzm. Nie ten od głośnych deklaracji i odświętnych przemówień, a wyszywany nitką. Zaplatany we wstążki. Przekazywany z matki na córkę, z dziadka na wnuka. Patriotyzm, który nie potrzebuje megafonu, bo wystarczy pamięć. Może właśnie dlatego folklor tak mocno kontrastuje z dzisiejszą kulturą. Tam, gdzie współczesność często robi nas w bambuko, sprzedając powierzchowność jako głębię, tradycja niczego nie udaje. Jest prawdziwa. Powstała z pracy rąk, cierpliwości i wspólnoty. I dlatego nie starzeje się tak szybko jak cyfrowe zachwyty.

Bambuko robi w bambuko

 

Zdjęcie wydaje mi się adekwatne. Piękno folkloru. To może być wprowadzeniem, do dłuższego tekstu. 

Milczę. A dlatego, że wszystko, co napiszę wydaje mi się zbyt miałkie. Mam wrażenie, że utknęłam, mimo świadomości, że trochę się w tym wszystkim orientuję (poezja). Ostatnio czytałam różne takie i znalazłam się zbyt blisko kiczu. Patrzę na wiersze, które obwołano ważnymi, odważnymi, przełomowymi, i coraz częściej nie wiem, czy zgubiłam język, czy może język zgubił siebie. Widzę drobnostki napompowane do rozmiarów objawienia. Czytam banał, który dostał etykietę czułości. I oczywistość, która po kilku łzach i trzech złamaniach wersu zostaje ogłoszona odkryciem. Przyszła do mnie taka myśl, od kiedy zaczęliśmy nagradzać nie tekst, lecz jego intencję?! Ale później słucham pewnych audycji i myślę, no tak, kazanie, idealnie to wszystko wpisuje się w kontekst. Jestem za różnorodnością, tak często to ostatnio powtarzam, że chyba powinnam jednak stanąć w kontrze. Nie oczekuję, że wszyscy będą pisać tak jak ja, bo to dopiero byłaby nuda, ani że literatura ma spełniać moje oczekiwania, bo od tego mam ulubionych autorów. Coraz częściej też myślę, że się nie znam. Być może jestem niewystarczająco współczesna albo zbyt awangardowa. Ale jako czytelniczka czuję się zwyczajnie oszukiwana. Sprzedaje mi się produkt opakowany w wielkie słowa: wrażliwość, kobiecość, trauma, ciało, dziewczyńskość. Otwieram opakowanie i znajduję watę. Dużo waty. Tak miękkiej, że nie zostawia po sobie śladu. Zastanawiam się, serio lubicie pretensjonalność? To przecież jest śmiertelnie nudne. Nie dlatego, że sięga wysoko. Dlatego, że najczęściej nie ma dokąd sięgać. To przerost tonu nad myślą. Dekoracji nad konstrukcją. Można pisać subtelnie o dziewczyńskości, czułości, macierzyństwie, starzeniu się, kwiatach, kotach i koronkach. Ale subtelność nie jest zwolnieniem z myślenia. I tak mi tutaj wychodzi, że estetyka zastępuje literaturę. Wystarczy odpowiedni odcień nostalgii. Trochę wiatraczków, porcelanowych lalek. Kilka gałązek suszonych traw. Babcine wspomnienie. Dziewczynka patrząca przez okno. Księżyc. Herbata. Cisza. I już można ogłaszać wielką poezję. Jakby rekwizyty miały wykonać pracę za język. Kopia kopii. A język? Język siedzi w kącie i udaje, że wszystko jest w porządku. Nie ryzykuje. Nie zaskakuje. Nie stawia oporu. Jest gładki bez zadrapań i temperatury. Nie ma tej jednej frazy, która zostaje pod skórą na tydzień. A przecież można być wzruszającym bez szantażowania wzruszeniem. Ta pochwała pensjonarskiej egzaltacji, to jednak budowanie i popieranie estetyki przeciętności. Jakby wystarczyło mówić cicho, łagodnie i z odpowiednio spuszczonym wzrokiem. Jakby szczerość zwalniała z odpowiedzialności za zdanie, a emocja miała automatycznie zastępować formę. Siedzę więc z zasznurowanymi ustami i zastanawiam się, czy naprawdę jestem niewrażliwa, czy może po prostu oczekuję od literatury trochę więcej niż potwierdzenia tego, co już wiem. Chciałabym, żeby mnie poruszyła. Rozdrażniła. Rozśmieszyła. Zmusiła do zmiany zdania. Zamiast tego dostaję teksty, które są jak letnia herbata. Liczy się wszystko grzeczne, odpowiednio ułożone. Pantofelki. Rajstopki. Sukieneczka. Włos przyklejony lakierem do poprawności. Nawet bunt wygląda, jakby wcześniej został zaakceptowany przez komisję estetyczną. Nawet odwaga ma regulamin. I właśnie dlatego kicz wygrywa. Nie ten jarmarczny, który przynajmniej ma odwagę być przesadny. Ten znacznie groźniejszy. Kicz udający literaturę. Kicz, który nauczył się akademickiego słownika, chodzi na festiwale, mówi o wrażliwości i doskonale wie, jak nie urazić nikogo poza językiem. A przecież literatura nie jest od tego, żeby wyglądała. Jest od tego, żeby działała. Żeby zostawiała ślad. Czasami była niewygodna, nieelegancka, zadziorna, nawet nieprzyjemna. Bo jeśli po lekturze zostaje mi tylko przekonanie, że wszystko było bardzo ładne, to znaczy, że najprawdopodobniej nic się nie wydarzyło.

Instrukcje przetrwania [15 sekund]

 

Piszę, żeby nie zniknąć, piszę, żeby zostawić ślad palca na szybie,
żeby odcisnąć oddech pomiędzy postami, zanim algorytm go zetrze.
Piszę i słyszę, jak moje słowa stają się ciężkie od prawdy,
która nie nadaje się do etykietki: 15 sekund, 24 godziny ważności.

Piszę, bo nie chcę już rozdrabniać siebie na błyszczące skrawki ironii,
na plakietki śmiechu, które ktoś wiesza na drucikach z zapisanymi uwagami.
Tu, przy stole, rozkładam resztki: słoik po miodzie z porannych śniadań.
Garść muszli. Nie zawsze pamiętam, skąd przyszły.

Wędruję pomiędzy obrazami: dziewczynka w krótkich spodenkach,
rysująca liść i nadająca mu imię: mikruliść, szmerowiec, tęcznurek.
Mówię do nich, żeby nie umierały w kolumnie feedu;
uczę je tańczyć pomiędzy kamieniami czasu, tak jak Sophie stąpa stopą.

Piszę, bo świat, który mamy, chce nas przesunąć na margines, w ciszę,
przekształcić pamięć w mem albo w reklamy.
I boję się, że przyroda (bez złośliwości) zrobi z nas archeologię:
warstwy skóry i imion zalane deszczem i nagle obce.

Uczę dziecko zależności: jak podlewać dłoń, jak trzymać owoc przed burzą,
mówię: nie bój się deszczu, ale patrz uważnie, bo on potrafi kraść kolory.
Pokazuję, że czas nie jest linią: to rondo, powtórzenie, powstawanie.
Przerwa pomiędzy oddechami, uczymy się wracać do tego samego.

Piszę o wstydzie. W smaku rozsypanej herbaty o czwartej nad ranem.
O niesmaku. Zbiera się w kącikach talerza i nie chce być udawany.
Piszę, bo kiedy nikt nie klika, zostaję największa. Bez filtrów, z rozmazanym tuszem,
z ręką, brudzi się od atramentu, jak od ziemi, która się dzieli.

Tworzę muzeum słów niepotrzebnych: wystawiam tam przemilczenia, które ktoś rzucił,
stworzenia z powietrza po odejściu, mapy z miejsc o temperaturze ciszy.
Nie dla publiczności, dla rąk. Potrafią jeszcze odczytać pismo bez ekranu,
dla tych, co nocą podlewają rośliny i mówią do nich po imieniu.

Bo życie daje nam jabłka i bywa, że gniją i pachną dłużej niż obietnice,
i burze. Uczą nas, jak utrzymać dach i jak nic nie trzymać. Uczę się każdego dnia
powstawać z drobnych upadków: naprawiać okno, przez nie wciąż wieje.
Szyć na nowo nazwy miejsc, źle je nazywam, tak długo aż przestaną boleć.

Piszę, żeby nie zniknąć i żeby ktoś, kto przyjdzie po mnie, mógł usłyszeć,
że istnieliśmy głośno, że mieliśmy swoje małe rytuały: kawę o poranku, listy bez podpisu,
że uczyliśmy dzieci tańczyć na kamieniach, ale nie klikania,
że wcale nie chcieliśmy być trendem, lecz tylko domem, cichym, twardym i prawdziwym.

Kolejny konkurs, kolejny sygnał

 

Mój wiersz O rozmowach trafił do antologii pokonkursowej jako wyróżnienie/pocieszenie w finale XXXI Konkursu Poetyckiego O Złote Pióro Sopotu, temat: W stronę tradycji - to, co dla mnie najważniejsze. To kolejna informacja zwrotna na temat mojego miejsca w konkursowym obiegu. Przyznaję, że tym razem dałam się skusić. Nagrodzie. W końcu chodziło o Złote Pióro. Perspektywa zdobycia pióra okazała się skuteczniejsza niż rozsądek. Wstyd mi. Kupiłam sobie wczoraj na pocieszenie farbki, stalówki i biały tusz. Konkursy są z natury subiektywne, wiadomo. Każde jury buduje własną hierarchię wartości, estetyk i oczekiwań. Dlatego traktuję ten wynik po prostu jako fakt. To mi przypomniało, że konkurs nie jest ani wyrocznią, ani miarą jakości pisania. Jest jedynie chwilową oceną dokonaną przez kilka osób w konkretnym czasie. Dlatego tak, pióra nie ma. Wiersz zostaje i tyle tego.

O rozmowach


Zaczynają się w miejscu, gdzie język traci przyczepność,
jakby ktoś przesunął interpunkcję o pół oddechu za daleko
i teraz każde zdanie kończy się nie tam, gdzie trzeba,
tylko w gardle, w tym małym zaciśnięciu,
które udaje pamięć, a jest już tylko jej atrapą.

Nie wiem, jak oznaczyć ten moment. Powinien istnieć znak
dla rzeczy, które się nie wydarzyły, a jednak zostawiły ślad
cięższy niż ciało, coś pomiędzy pauzą a pęknięciem,
tradycją a jej wymazaniem gumką, która brudzi bardziej niż atrament.

Myślę o lesie, nie jako o miejscu, ale o błędzie w zapisie świata,
jakby ktoś zamiast trwanie wpisał zużycie i nie poprawił,
by wyglądało wystarczająco prawdziwie.

W podziemnych korytarzach, gdzie światło gaśnie bez świadków,
coś się jeszcze przesuwa, nie dźwięk, raczej jego cień,
jak odbitka dłoni na ścianie, która nie pamięta, do kogo należała.

Badam te kłody w ustach. To jeszcze język, czy już tylko archiwum ciszy?
Czy tradycja polega na tym, że uczymy się milczeć w odpowiednich momentach,
a potem przekazujemy to dalej, jak rodzinny przepis na przetrwanie?

Z martwego ciała wyrasta coś, co udaje sens, może drzewo,
a może tylko jego projekt, rozrysowany w powietrzu,
które nie chce już oddychać, bo pamięta zbyt wiele.

Zwierzęta nie potrzebują tej konstrukcji. Ich rytm nie zna ironii,
nie zna też historii, dlatego są bliżej początku. A my,
bliżej wersji roboczej końca, tej, której nikt nie chce opublikować.

Mówię, że krzyczą, ale to tylko moje tłumaczenie,
niedokładne, jak każde słowo, które próbuje udawać doświadczenie,
a jest tylko jego cieniem, lekko przesuniętym w stronę wygody.

Oni patrzą przez coś, co nie jest już szybą, raczej filtrem,
przez który świat wygląda jak źle wywołane zdjęcie.
Za dużo bieli, za mało ciała.

Pytam, co zrobiliśmy z ich obecnością, ale pytanie
rozpada się w trakcie, jakby nie było gotowe na odpowiedź,
jakby tradycja polegała właśnie na tym, na niedokończonych zdaniach,
które brzmią wystarczająco poważnie, żeby je zostawić.

Może jednak nigdy nie krzyczeli, może to my
potrzebowaliśmy tego dźwięku, żeby mieć co zapamiętać.

Idę dalej. Piasek pod stopami zachowuje się poprawnie,
nie protestuje, nie zapisuje ciężaru, jakby wiedział,
że pamięć to luksus, na który nie stać materii.

Nie potrafię oddychać w tej składni, gdzie każde zdanie wie więcej
niż powinno, a mimo to kończy się banalnie, jak rozmowa przy stole.
Nikt nie mówi o tym, co najważniejsze, bo to już zostało ustalone
dawno temu i nie wypada tam wracać.

Świat nie wygra, to zdanie brzmi dobrze, ma odpowiednią wagę,
można je powiesić na ścianie obok innych przekonań,
które niczego nie zmieniły.

To nasza ostatnia próba znaczenia, nie bitwa, to słowo
jest zbyt teatralne, raczej poprawka, dopisek na marginesie,
gdzie ktoś próbuje jeszcze raz, tym razem wolniej,
tym razem szczerze.

Ziemia nie potrzebuje naszych wersji.
Ona nie czyta.
Ona przechowuje.

I może właśnie dlatego rozmowy ze zmarłymi nigdy się nie kończą,
bo nie ma już komu powiedzieć, że wszystko, co miało być przekazane,
zostało zapisane w niewłaściwym miejscu.

Kobieta walizka

 

Lecę do Polski na kilka tygodni. Powinnam się cieszyć. Ale jak zwykle dopadł mnie ten wewnętrzny nerw i zamiast przyspieszyć, zwalniam. I tak chodzę z napięciem pod skórą, nie muszę się diagnozować, od lat wiem jak jest. To dlatego też, że lecę bez męża, a mamy swoje nawyki. Wspólne śniadania. Milczenie. Marudzenie na pogodę. Człowiek przyzwyczaja się do obecności drugiego bardziej, niż chciałby przyznać. Dopiero kiedy wyjeżdżam i ten graniczny moment nadchodzi, mocniej czuję, że wiele naszych wspólnych spraw nie jest wygodą, tylko częścią konstrukcji. Czas mi nie sprzyja. Od kilku miesięcy mam wrażenie, że biegnie szybciej ode mnie. Ledwie oswoję jeden tydzień, a jest już następny i następny. Zapierdol stał się nową jednostką czasu. Nie mierzę już dniami ani godzinami. Mierzę tym, ile spraw udało się przesunąć na jutro. Lubię podróże ale męczą mnie momenty przed. Nie sama droga, lot, tylko to oczekiwanie. To miejsce pomiędzy. Jak owad tłukący się o szybę, który nie wie, czy światło jest drogą wyjścia czy kolejną przeszkodą. W takich chwilach wyobraźnia działa przeciwko mnie. Produkuje scenariusze hurtowo. Spóźnione samoloty. Tłok. Hałas. Niezręczne spotkania. Drobne katastrofy, które prawdopodobnie nigdy się nie wydarzą, ale najwyraźniej mój mózg zmusza mnie do tej projekcji. I nie wiem dlaczego zawsze w tym czasie trafiają do mnie katastroficzne filmy. Któż to wie, może właśnie po to istnieje niepokój. Żeby sprawdzić, czy jeszcze nam zależy. Bo prawda jest taka, że nie chodzi o samą podróż. Chodzi o oddalenie. Nagłe przerwanie codzienności. O świadomość, że przez kilka tygodni wszystko będzie trochę nie na swoim miejscu. Jestem osobą, która zawsze chce czegoś więcej. Więcej rozmów, czasu i obecności. Tymczasem życie regularnie przypomina mi, że nie wszystko da się mieć naraz. Więc pakuję walizkę, dokumenty, aparat, obiektywy, ładowarki, książkę, okulary, kremy UV. Sprawdzam po kilka razy, czy wszystko jest już w walizce. Nie jestem drzewem. Nie zostaję w jednym miejscu tylko dlatego, że tam jest bezpiecznie. Ale nie będę udawać bohaterki. Kiedy samolot oderwie się od ziemi, pewnie przez chwilę będę patrzeć przez okno i myśleć o tym, jak wiele rzeczy trzyma nas przy ziemi. Nie wielkie idee i cytaty z mądrych książek. A ten człowiek. Jego głos, obecność, zapach. I kiedy wrócę zapyta mnie: jak było? A ja odpowiem: dobrze. Chociaż to słowo nie mieści całej historii. 

[0] O zrozumieniu

 

czasem niebo jest zbyt cienkie,
prześwituje przez nie list z czerwonym marginesem.
dzieci w piżamach uczą się porównań:
liść do pęknięcia, pies do zgody, matka do igły.

nie chcę uczyć ich lęku,
ale wiem, że wiatr może porwać chusteczkę
i nikt jej nie odnajdzie, nawet z mapą.

wczoraj widziałam, jak ziemia oddychała przez paznokcie
sąsiadki, kiedy kopała dół na sadzonkę pomidora.
ziemia była ciepła i oporna.
rozpinała się, jakby chciała coś wyznać,
a potem zamknęła usta, zanim padło imię.

słyszałam, jak dziecko mówi do siebie:
świat nie jest do końca zbudowany
i miało rację, brakuje kilku nitek,
by można było przejść suchą nogą przez maj.

ktoś wynalazł system wartości,
a potem włożył go do pudełka po margarynie.
inna osoba próbowała go otworzyć zębami.
tak powstaje historia, tak kończy się rozmowa.

jestem tylko powieką, która zapomniała,
że może mrugać bez pozwolenia.
a ty?
ty jesteś głosem, który zostaje w szkle
po wypiciu zimnej herbaty z miodem.

mów szeptem.
bo świat już się rozplątał.
została tylko cisza, która układa ręczniki
na wypadek powodzi.

z emiterium (26/27)

Na zdjęciu diament Herkimer

 

Hej Miła to jedno z tych słów, których nie lubię, chociaż często mówię do Sophie, bądź miła. Ale pomyślałam właśnie, co to właściwie dla mnie znaczy. Bo czasami oznacza uległość, dla innych życzliwość, a możliwe, że rówież gotowość do spełniania cudzych oczekiwań (to tylko taka moja obserwacja). Być miłym, to znaczy sprawiać, że inni czują się przy tobie komfortowo. No i istnieją inne rodzaje miłości. Bo po pierwsze, uprzejmość nie jest tym samym co miękkość. Dystans nie wyklucza serdeczności. Lojalność nie wymaga ciągłej obecności, tylko niezawodności wtedy, gdy jest potrzebna. Dyskrecja bywa cenniejsza niż najbardziej entuzjastyczne deklaracje przyjaźni. I myślę o tych, co uśmiechają się nieustannie, zgadzają z innymi bez własnego zdania, albo ukrywają to zdanie, unikają konfliktów, mówią tylko to, co inni chcą usłyszeć. Taka miłość często bywa bardziej strategią społeczną niż cechą charakteru.

I jest jeszcze rodzaj miłych o wiele trudniejszy i znacznie cenniejszy. To życzliwość połączona z szacunkiem. Umiejętność wysłuchania, dotrzymywania słowa, nieupokarzania innych, nieprzekraczania granic, nieszkodzenia tam, gdzie nie ma takiej potrzeby. Taka osoba nie musi być wylewna ani serdeczna jak leci dla wszystkich. Może być zdystansowana, powściągliwa i wymagająca. A miły człowiek może być nielojalny. Może mówić wszystkim komplementy, a potem plotkować za plecami. Może nigdy nikomu nie odmówić, ale też nigdy nie pomóc. Przyzwoity człowiek czasem nie wydaje się szczególnie miły. Potrafi powiedzieć nie, zwrócić uwagę na nietakt, postawić granicę. Ale można na nim polegać. Dlatego gdy słyszę słowo miła, zawsze pytam: dla kogo? Dla własnego wizerunku czy dla dobra relacji? To bardzo różne sprawy. Wolałabym spotkać osobę taktowną, lojalną i uczciwą niż kogoś, kto jest po prostu miły. Miłość bez charakteru jest tylko formą towarzyskiej wygody. Nie wszystko trzeba powiedzieć, nie wszędzie trzeba wejść z własnym zdaniem, nie każdą przestrzeń należy zajmować sobą. Tak właśnie jest ze mną. 

Z szuflady

 

Wiersz jako zapis pamięci. Wzgórze, które widzę z okna sypialni, i pastwisko ciągnące się aż po linię horyzontu wkrótce znikną. Kiedy pisałam ten wiersz, wszystko wokół było dzikie, piękne i naturalne. Dziś krajobraz wyznaczają koparki i palownice. Miarowy rytm młota palowego wbija się w ziemię i w głowę, osiem godzin dziennie, od wielu tygodni. Trudno unieść ten dźwięk, a jeszcze trudniej pogodzić się z tym, co zapowiada.

A to wiersz z szuflady, zapis miejsca, które już zaczyna odchodzić.

O dniach


Przychodzą bez instrukcji (nawet jeśli zawierają listy
przepisywane z dnia na dzień). Stoję przed szybą umytą do połowy,
żeby było widać i drogę, i odcisk dłoni. Uważność
jest czymś niewielkim. Piłką, która wpada na dach.

Białą kreską kredy, przesuniętą o milimetr przez deszcz.

Dzieci nie mówią dzień dobry. Ich cienie wystarczają.
Wieczorem wracają razem z krowami, jakby ktoś ćwiczył
jeden wzór na kilku rodzajach ciemności.

Koty śpią na kolanach. Tak długo były kochane,
że futro odstaje im od świata. Porównujemy je czasem
do tych bardziej starannych, jakby schludność
miała cokolwiek wspólnego z przetrwaniem.

W trzecim dniu wraca dzikość. Nie przez las.
Przez ścianę. Paznokieć. Myśl, że wszystko,
co oswojone, tylko na chwilę zgadza się zostać.

Chleb pleśnieje szybciej niż rozmowy. To jedna z pierwszych rzeczy,
których nauczyło mnie to miejsce. Druga jest taka,
że ostrożność nie chroni. Pozwala jedynie dokładniej zobaczyć,
w którym miejscu pęka porcelana.

Wieczór rozkłada na wzgórzach, czarny nadruk na czarnym papierze.
Krowy są wtedy prawie niewidoczne, a jednak cięższe od nocy.
Przyglądam się koniczynie. Jej zieloności. Nie chce się dopasować
do szarego nieba. Zostaje przy swoim.

Lubię to.

Oczy w kolorze, którego nie potrafiłaby wydrukować
żadna drukarka. Pole pachnie wełną. Wrzosy wyrastają z każdej szczeliny.
Ptaki odrywają się od parapetu jak źle dobrane znaki pisma,
które wreszcie znalazły własną linię lotu.

Nie jestem pewna, ile w każdym odejściu jest powrotu.
Nie jestem też pewna, czy droga dokądś prowadzi.
Może jest tylko uwagą, którą świat poświęca naszym stopom.

Pod figurką Świętej Rodziny więdną kwiaty. Plastikowe butelki
trzymają się najlepiej. I nie mów, że to jest gorzka prawda.
Zwykła przewaga materiału. Patrzę na to bez oburzenia.
W końcu sama noszę w sobie rzeczy, które powinny już dawno zniknąć.
Nad ranem wszystko układa się w prosty projekt, wypełniony kreskami i kropkami.

I tylko wiatr, wykręca z kominów resztki popiołu,
zachowuje się tak, jakby wiedział więcej. Ale milczy.
Dlatego mu wierzę.

O czwartku

 

Purpura tyryjska. Tak mnie olśniło po odcinku o ostatniej siostrze Bennet. Jestem zdecydowanie osobą, która lubi ciemne, nasycone barwy. Przeszukiwałam internet i znalazłam kostkę akwareli w tym odcieniu. Nie pomaga fakt, że mąż ostatnio spojrzał na mój stół pełen farb i już nic nie powiedział. Jego spojrzenie było wymowne. Obejrzałam film Kolory zła: czerń, a wcześniej serial Lauchhammer: Zabójstwo na Łużycach. Przypomniałam sobie, jak bardzo lubię niemieckie filmy i ogarnęły mnie nastoletnie wspomnienia. Kupiłam też bakłażanową bluzę, klasyczny model Adidasa. Córka spojrzała i powiedziała: to teraz możesz pojechać do Berlina na koncert z lat osiemdziesiątych. Dziękuję bardzo, dziecko. Wciąż wierzę w magię. Jestem zakochana w kolorach. Ten odcień bluzy ma w sobie trochę purpury, trochę bakłażana i wystarczająco dużo wieczoru, żeby od razu poczuć się sobą.

Wiersz z 2009 roku, chyba

 

Wyciągam wiersze z różnych notesów, których nigdy nie opublikowałam. Ten tekst pochodzi z czasów, kiedy śpiewałam w chórze i podróżowałam to tu, to tam. Warsztaty muzyczne w Libercu, wtedy jeszcze popalałam w bramach papierosy, piłam alkohol i nuciłam życie na własną melodię. 

Pragnienie

Bażant świeci w butelce jak małe słońce,
ser rozkłada się powoli, bardziej w pamięci niż na języku,
a noc jest późniejsza niż wszystkie moje błędy razem.

Ktoś mówi o muzyce, o doskonałości dźwięku,
a ja słyszę tylko, jak w środku głowy wybuchają mikroskopijne fajerwerki,
których nikt nie ogląda.

Kobieta płacze, że chce być kochana
na temat i bez przypisów, żeby ktoś umierał w jej ramionach
z udawanym spazmem, a potem wysyłał róże.
Czy o to chodzi? Na razie tylko dym przesuwa się pomiędzy nami,
jak cień nauczycielki, która zawsze mówiła:
nie zaczynaj zdania od więc.

A jednak wszystko zaczyna się od więc:
od zgubionego telefonu, obcego ciała, które mówi językiem skóry.
Deszczu. Kapie na głowę lumpa pod oknem.
Zająca. Śmieje się prosto w oczy.

Ignorancja odkłada się jak pył pod czaszką,
każdy z nas dźwiga własne składowisko odpadów.
Poezja jest tylko próbą recyklingu, spotkania są testami wytrzymałości,
a krytycy stoją pod drzwiami z twarzami w kolorze gniewu.

Wszystko to zostawiam na nocnym stoliku,
papieros, resztkę piwa, niedokończony osąd,
i pragnienie. Jutro przemieni się w kolejną kroplę goryczy.

O'czytani

 

Wchodzę na scenę. W sumie, to znalazłam się tam przypadkiem. Algorytm podrzucił informację o konkursie, wysłałam teksty bez oczekiwań. Kilka tygodni później siedziałam pomiędzy osobami, które przyszły słuchać twórców, kupić książki i spotkać ludzi. Od razu rozpoznałam Innyglos. Niektóre osoby zna się wcześniej niż następuje pierwsze spotkanie. Tak było i tym razem. Liczyłyśmy na autograf Szczepana Twardocha. On tymczasem był setki kilometrów stąd, prawdopodobnie siedział na tarasie w słońcu, a my siedziałyśmy w wielkiej sali słuchając kolejnych wystąpień. Tak wygląda współczesna geografia literatury. Autor jest gdzie indziej, a czytelnicy... nooo wiadomo.

Wróciłam do domu z dyplomem (zajęłam drugie miejsce), kilkoma rozmowami i poczuciem, że najważniejsze wydarzyło się poza sceną. W krótkich spotkaniach, wymianie zdań, rozpoznaniu drugiego człowieka w tłumie. Reszta była programem.

Dwa wiersze o miłości, bo taki był temat konkursu:

O miłości

To nie ona nas wybiera, chociaż przychodzi za późno,
trochę nie tam, gdzie pragnęliśmy, jak list bez adresu,
który i tak trafia pod skórę i zostaje, mimo braku potwierdzenia odbioru.

Zaczyna się od niewielkiej różnicy, od błędu, nikt go nie poprawił,
od spojrzenia, które zatrzymało się o ułamek sekundy za długo,
jakby czas sam nie był pewien, czy iść dalej.

Jest we mnie, nie jako pewność, raczej jako cicha obecność
pomiędzy zdaniami, w miejscu, gdzie głos drugiej osoby
nie znika po wypowiedzeniu, tylko osiada i zmienia ciężar rzeczy.

Nie mówię: na zawsze, to słowo ma zbyt twarde krawędzie,
zbyt wiele obietnic. Nie mieszczą się w ciele.
Mówię raczej: jeszcze, jakby każdy moment był czymś, co trzeba
dopiero uzgodnić ze światem.

Miłość nie jest łagodna.
Jest dokładna.
Wie, gdzie kończy się przeszłość,
a zaczyna to, czego nie potrafimy nazwać,
i zostaje tam, nawet gdy wszystko inne
wycofuje się bez słowa.

Ma w sobie coś z pamięci. Nie chce być tylko archiwum,
więc wraca w drobnych gestach, w powtórzeniach.
Nie są już tym samym, ale nie potrafią być czymś innym.

Kolor pojawia się nagle, zbyt głęboki, żeby go oswoić,
jak ślad po dotyku. Był prawdziwszy niż wszystkie wyjaśnienia
razem wzięte. Żyjemy w zdaniu, które się nie kończy,
rozciągniętym pomiędzy tym, co było, a tym, co nadal domaga się miejsca,
i czasami mam wrażenie, że sens nie jest w tym, co mówimy,
tylko w tym, co zostaje niewypowiedziane.

Myślę o miłości jak o korekcie, która nigdy nie jest ostateczna,
o ciągłym wracaniu do tego samego wersu, żeby sprawdzić,
czy można go przeczytać inaczej, łagodniej, uważniej,
bez konieczności wymazywania.

A przecież ciało pamięta wszystko, każde zawahanie, nadmiar,
próbę ocalenia czegoś, co nie chciało zostać ocalone.
Wieczorem nostalgia rozkłada się powoli, nie jako żal,
raczej jako ciepło, które nie ma już źródła,
ale nadal ogrzewa dłonie. I wtedy rozumiem,
że miłość nie potrzebuje zakończenia,
że jej jedyną formą trwałości
jest to, że nadal się w nas wydarza. Podskórnie,
bez zgody, bez ostatniego zdania.


Powroty

Wracamy nie do siebie, tylko do śladów po sobie, do miejsc,
które pamiętają więcej niż my, i nie pytają, dlaczego znikaliśmy
bez uprzedzenia. Kiedy oddycham, słyszę coś większego niż nas,
nie nazwę tego, żeby nie zepsuć. Rytm. Raz nas unosił,
a teraz spokojnie usuwa wszystko, co zostawiliśmy
zbyt blisko brzegu.

Patrzysz, jakby to był tylko widok,
liczę: ile jeszcze razy ciało się zawaha, ile ciszy zmieści
się pomiędzy jednym zdaniem a drugim,
ile zim można przeżyć, zanim przestaniemy udawać,
że to tylko pogoda.

Chodzimy.
Czasem razem, ale każde z nas osobno
w swojej wersji chłodu.

Mówisz: za ostro, ja: to jedyne, co jeszcze mówi prawdę.
Mówisz: nie trzeba pamiętać, od tego są daty, listy, przypomnienia.

Wiem tylko, że nic z tego nie działa, bo to, co ważne,
i tak wraca bez zaproszenia, w najmniej odpowiednim momencie,
jak kaszel w środku nocy.

Używamy tych samych słów do zupełnie innych rzeczy.
Układasz z nich komunikaty, ja próbuję nimi zakryć to,
czego nie da się już odwołać. Bo wszystko jest nietrwałe w sposób,
którego nie nauczyli nas w żadnej ze szkół, myśl znika szybciej niż się pojawia,
dotyk nie zdąży się utrwalić, a jednak ciało zapisuje go dokładniej
niż jakiekolwiek archiwum.

Jest taki moment, zatrzymujemy się bez powodu,
i powietrze robi się cięższe, jakby coś miało się wydarzyć,
albo już się wydarzyło i nie wiadomo, czy to jeszcze trwa.

Mówisz: czasami.
Ja: to nie ma przerw.

I nie chodzi o wielkie rzeczy. Raczej o to, że wszystko, co robimy,
układa się wokół jednego, niewidocznego punktu,
tego, czy jesteśmy obok, czy tylko się mijamy w tej samej historii.

Bo prawda jest prostsza, niż chcemy:
to wszystko, te drogi, rozmowy, chłód,
nawet drobne przedmioty, które gubimy i znajdujemy,
nie mają znaczenia. Zaczynają istnieć dopiero wtedy,
kiedy oddychamy w tym samym rytmie, choćby przez chwilę,
choćby nie do końca świadomie.

I może o to chodzi w powrotach, że nie przywracają tego, co było,
tylko sprawdzają, czy jeszcze potrafimy być
w jednym oddechu, bez gwarancji, że to wystarczy.

O piątku

 

Ogarnęłam się trochę, chociaż nic szczególnego się nie wydarzyło. Uporałam z pracą, mąż odebrał samochód od mechanika, a rachunek był dokładnie taki, jakiego można się spodziewać po rachunku od mechanika. Mąż przy okazji wrócił z truskawkami. Córka ugotowała obiad. Makaron, tofu, warzywa i sos, którego nazwy nie potrafię powtórzyć, więc o nic nie pytajcie. Coś koreanicznego albo japonicznego. W jej wykonaniu granice pomiędzy krajami nie mają większego znaczenia. Liczy się smak. Ma w sobie rzadką umiejętność zamieniania zwykłego posiłku w coś niezwykle smacznego i estetycznego. Pojechaliśmy do polskiego sklepu po twaróg i wróciliśmy z rzeczami których nie planowaliśmy kupować. Sophia od kilku tygodni chodziła z dyndającą jedynką, aż wreszcie pozwoliła mamie wyciągać zęba z dziąsła. Była z siebie dumna i blada. Przybiegła późnym wieczorem i kilka minut przed północą wydała polecenie, by natychmiast zadzwonić do babci w Polsce. Nie poprosiła. Zarządziła. Normalnie trudno ją namówić do rozmowy przez telefon, ale tego wieczoru była stanowcza. Później oznajmiła Marcie, że nie chce pieniędzy od wróżki zębuszki. Ząb zamierza zachować, a pieniędzy ma wystarczająco dużo. Śmialiśmy się do łez. Jest coś rozbrajającego w dziecku, które już zdążyło uznać, że kapitał został zgromadzony i dalsze inwestycje nie są konieczne. Mam odciski na dłoniach od ciężarków, uczulenie po kremie do twarzy i jakiś zastój, którego nie potrafię nazwać. Nie jest duży, ale siedzi gdzieś z tyłu głowy jak pochmurny czerwcowy dzień. Za to wreszcie uporządkowałam blogi. Przez miesiące wszystko mi się mieszało, gubiło, znikało w nadmiarze informacji. Teraz znowu widzę ścieżki pomiędzy tymi miejscami. To niewielka rzecz, ale czasami właśnie od takich drobiazgów zaczyna się odzyskiwanie orientacji. Żadnych wielkich objawień. A jednak pomyślałam, że życie częściej układa się z takich właśnie zestawień niż z przełomów. Trzeba tylko uważać, żeby ich nie przeoczyć, kiedy wszyscy wokół próbują nam sprzedać coś większego, głośniejszego i rzekomo ważniejszego. W niedzielę jedziemy do Dublina na spotkanie autorskie ze Szczepanem Twardochem.

Jak jesteśmy robieni w bambuko

 

Przeglądając FB, zawiesiłam się na spotkaniu autorskim z kimś, kto podaje, że jej książka była nominowana do Angelusa (Literacka Nagrody Europy Środkowej), a że od lat przyglądam się tej nagrodze, pomyślałam, no jak to, przecież nie pamiętam tego tytułu ani autorki. Pomyślałam, że coś nie tak jest z moją pamięcią, ale okazało się, że jednak pamięć jest w porządku, sprawdziłam. To autorka robi ludzi w bambuko. Oczywiście, to nie jest odosobniony przypadek i nie ma sensu udawać, że to pomyłka językowa. W literackim obiegu od lat funkcjonuje praktyka podkręcania biogramów, w której granica pomiędzy faktem a jego interpretacją jest celowo rozmywana. Najczęstszy mechanizm jest prosty: zgłoszenie staje się „nominacją”, zakwalifikowanie „wyróżnieniem”, obecność w długiej liście „sukcesem”, a udział w konkursie „osiągnięciem o randze”. To nie wynika z nieznajomości terminów. W większości przypadków osoby publikujące biogramy albo ich redaktorzy wiedzą, jak działa proces nagród. Wiedzą, że zgłoszenie to etap techniczny, a nominacja to decyzja jury. Wiedzą też, że te pojęcia nie są wymienne. Mimo to są zamieniane. Powód jest banalny: biogram działa jak narzędzie awansu. Ma zwiększyć widoczność autora, ułatwić wejście do programów festiwalowych, zdobycie stypendiów, zaproszeń, recenzji. W takim systemie precyzja przegrywa z efektem. I co wy na to? Budować sztuczną hierarchię sukcesu, w której realne decyzje jury tracą przejrzystość, rozmywa się znaczenie, czy jest to jednak tylko miękkie kłamstwo?! I tak, to się powtarza od lat. Nie zawsze w formie jawnego kłamstwa. Niedawno internet kipiał z powodu takich przeinaczeń, które popełniła nastolatka. Otrzymała nawet order od prezydenta. Ale o tym już było, chociaż to ten sam mechanizm kłamstwa. Inne osoby zbijają niezły kapitał na przesunięciu znaczeń, akcentując je w innych miejscach (wikipedia) bez znaczenia. Wszyscy to widzą, ale mało kto chce skorygować, bo każdy w jakimś stopniu korzysta z tej samej logiki. Problem nie zniknie sam. Dopóki biogram będzie traktowany jako narzędzie promocji zamiast opisu faktów, dopóty te przesunięcia będą się utrzymywać. 

O porzuceniu

 

Ludzie nie znikają od razu. Najpierw przesuwają krzesło o kilka centymetrów, po jakimś czasie przestają pamiętać, po której stronie ulicy rosną twoje drzewa. Jeszcze później wracają z tym samym uśmiechem, tylko już nie wiadomo, do kogo jest przypięty i co właściwie znaczy. Przez jakiś czas można udawać, że wszystko zachowało dawny kształt. Podawać sobie kubki, wiadomości, ostrożne zdania. Układać drogę z drobnych gestów, jakby wystarczyło kilka desek nad wodą, żeby nie zauważyć nurtu. Próbowałam być bliżej. Jak ktoś, kto podczas mgły zwalnia na zakrętach i zostawia włączone światła. Nie dlatego, że zna drogę lepiej. Z uwagi. Lecz uwaga także ma swoją wytrzymałość. Pewnego dnia odkrywasz, że rozmowa nie przypomina już rozmowy. Bardziej kontrolę bagażu na opuszczonym lotnisku. Otwierasz dłonie, kieszenie, wspomnienia, a po drugiej stronie ktoś nadal pyta, co próbujesz ukryć. I wtedy dzieje się coś małego. I nie trzaskają drzwi, nie rozstępuje się ziemia. Po prostu kolor, zaczyna blaknąć. Najpierw znika ulubiony kolor, ten od późnych spacerów i śmiechu bez powodu. Potem przygasa szarobłękit, ten od zwierzeń. Na końcu zostaje barwa starych znaków drogowych, których nikt już nie czyta, ale wszyscy omijają. Nie mam żalu. Żal jest zbyt dumny. Jestem raczej zdziwiona, że można tak długo nieść komuś wodę, a zostać zapamiętaną jako susza. Więc kiedy odchodzą, nie zatrzymuję ich. Nie dlatego, że przestali być ważni. Dlatego, że droga nie jest tylko kierunkiem. Jest również zgodą na to, że nie każdy potrafi iść obok. Niektórzy przez całe życie maszerują krok przed tobą, oglądając się z nieufnością. Inni zostają w tyle, licząc ślady. A ty idziesz dalej. Przez krajobraz poranka, w którym mokre trawy mają kolor niedopowiedzenia, a rzeka niesie odbicia chmur, nie pytając, czy są jej wierne. I okazuje się, że porzucenie nie zawsze oznacza stratę. Czasami jest tylko cienką linią uwolnioną od ciągłego tarcia. Innym razem miejscem, gdzie można stanąć bez tłumaczenia własnego cienia.

Świt na języku (wariacja ciszy z wnętrza liścia)

 

Cisza weszła boso. Zanim ją zobaczyłam, usiadła w rynnie –
udając liść, który nie zdążył opaść.

Nie robiła hałasu. Była dźwiękiem pozostawionym w garnku
po zupie, ciepłym jeszcze, ale już nie do powrotu.

Powiedziała:
dziecko uczy się świata nie przez nazwy,
lecz przez nagłe znikanie.

Dotknęła ściany. Na jej powierzchni wykwitł kształt –
niepodpisany, ale znajomy jak rana na krawędzi filiżanki.

Pamiętasz ten świt, gdy mleko się zagotowało,
a nikt nie zauważył?

Byliśmy tam. Zbierając z podłogi oddechy,
zanim nauczyliśmy się mówić kocham bez pytania.

Widziałam, jak sosna zaczyna się bać.
Nie przed siekierą – przed dzieckiem, które pierwszy raz zapytało:
czy drzewo czuje ból?

A my nie umieliśmy odpowiedzieć ani ciszą, ani krzykiem.

Włożyłam list w środek pomarańczy. Nie po to, by go znaleźć –
tylko po to, by był tam, gdy kiedyś świat pęknie na pół
i ktoś zapragnie wyczytać z miąższu sens.

Cisza nie wyjaśnia. Pojawia się w chwili, gdy odwracasz wzrok
od tego, co zbyt proste.

Być może wszystko zaczęło się od oddechu w skórce mandarynki
albo od łzy, która nie znała powodu – tylko datę.

Jeśli wrócimy tu kiedyś, niech to będzie w języku glonów.
Niech nas uczą te, które nie pytają o przyszłość –
mech, pająki, dzieci śpiące w nieznanym.

Nie zapalaj światła. Nie czytaj listu.
Tylko połknij świt, zanim wystygnie.

z Emiterium (70/71)

Zbliżają się wakacje

 

Niedługo lecę do Polski i tak sobie czytam najróżniejsze wieści. Jak na przykład Dominik Tarczyński szerzy swoje kocopoły tu i tam, Patryk Jaki dokłada swoje, Ziobro śmieje się z miękiszonów, a Romanowski… chyba nie wyłapałam czy służby mają go na oku, gdzie. Pozostają jeszcze inni rozproszeni i bezkarni. No i co z tym wszystkiem Panie Donaldzie Tusk? Twoja koalicja brnie w kryzysie i to w znacznie poważniejszym niż PiS. Problemem nie jest już opozycja. Problemem jest narastające przekonanie własnych wyborców, że przez cały ten czas rządzenia nie wydarzyło się nic, co uzasadniałoby entuzjazm z jesieni 2023 roku. Wyczytuję z komentarzy to tu to tam rozczarowanie. Nadmiarowe, pączkujące rozczarowanie. Przez osiem lat jako opozycja do PiSu budowaliście obraz państwa wymagającego naprawy. Obserwowaliśmy ogromne nadużycia władzy, zawłaszczanie instytucji, bezkarność polityków, żenując propagandę, która polaryzowała społeczeństwo, łamanie standardów demokratycznych. Miliony ludzi uwierzyły, że po zmianie rządu przyjdzie nie tylko nowa administracja, ale również nowa jakość polityki. Dzisiaj zadaję wam pytanie: gdzie ona jest? Największym błędem koalicji okazało się przekonanie, że zwycięstwo wyborcze było wyrazem głębokiego poparcia dla jej programu. Tymczasem było przede wszystkim aktem sprzeciwu wobec PiS. To zasadnicza różnica. A wiecie jak to działa. Sprzeciw jest energią jednorazową. Nadzieja wymaga codziennego podtrzymywania. A koalicja przez długi czas zachowywała się tak, jakby sam fakt odsunięcia PiS od władzy miał wystarczyć na całą kadencję. Tymczasem ja i moi znajomi nie głosowaliśmy przeciwko czemuś. Głosowaliśmy przede wszystkim za czymś. I właśnie tego za czymś dzisiaj brakuje. Najbardziej dotkliwe jest poczucie niespełnionych obietnic dotyczących rozliczeń.

Ktoś mi powiedział, że powinnam śledzić szczegóły prawne. Serio?! Większość ludzi tego nie robi. Nie analizuje sporów konstytucyjnych. Nie roztrząsa kompetencji prokuratury czy zawiłości sądowych procedur. Jeżeli o mnie chodzi, to obserwuję bardzo prosty obraz: politycy, którzy mieli ponieść konsekwencje, nadal funkcjonują w przestrzeni publicznej. Wielkie zapowiedzi zderzyły się z rzeczywistością, która wygląda jak ciąg dalszy bezkarności. Ziobro, Romanowski, Morawiecki, Kaczyński, Czarnek, Obajtek, Mejza, Sasin, Kamiński i cała reszta… i jeszcze Elżbieta Witek, Szydło. Ale zostawiam ich, bo przecież zbliża się koniec kadencji. I cóż koalicjo. Przyjrzałam się nastrojom społecznym, żadne pikiety/miasteczka i inne afery prawej strony, gadki szmatki nie przykryją tego, co się nie wydarzyło. Sytuacja młodych ludzi, bo uważam, że to jest najbardziej zaniedbany temat, który pcha ich w objęcia Konfederacji. W ostatnich latach Polska weszła w fazę głębokiego kryzysu mieszkaniowego. Pokolenie dwudziesto- i trzydziestolatków coraz częściej żyje w poczuciu trwałej niepewności. Wysokie ceny mieszkań, koszty najmu, nieprzewidywalny rynek pracy, odkładanie na później założenia rodziny (brak przyjaznej polityki socjalnej, braki solidnego wsparcia rodzin, czyli żłobki, przedszkola), to nie są dla młodych abstrakcyjne problemy ekonomiczne. To ich codzienność. A jednak trudno wskazać jedną wielką reformę, która stałaby się symbolem zmiany pokoleniowej. Młodzi nie potrzebują kolejnych konferencji prasowych. Potrzebują dowodu, że państwo zauważa ich sytuację. Kiedy tego nie dostają, zaczynają szukać alternatyw. I konfederacja czuje w tym swoją szansę, Serio, nikt z Was tego nie dostrzega? Ta miłość do radykalnej prawicy nie pojawiła się nagle czy antysystemowe ruchy. Po prostu szukają kogokolwiek, kto mówi o ich problemach. Podobny mechanizm działa wśród kobiet. Historyczna mobilizacja wyborcza kobiet nie była zjawiskiem przypadkowym. Była odpowiedzią na poczucie zagrożenia praw i podmiotowości. Wiele osób uwierzyło, że zmiana władzy przyniesie realne zmiany w obszarze praw reprodukcyjnych, ochrony zdrowia i bezpieczeństwa. I co? No nie zrzucajcie wszystkiego na weta prezydenta. To już nie działa. Co zobaczyły kobiety? Wielomiesięczne spory koalicyjne, wzajemne blokowanie inicjatyw oraz polityczne kalkulacje. Na polityczki nie mogę patrzeć, czuję się przez Was wszystkie oszukana. Polityka ma jedną brutalną zasadę: wyborca może wybaczyć porażkę, ale rzadko wybacza poczucie, że został wykorzystany jako narzędzie wyborcze. Czy to do Was dociera koalicjo? Do tego problem z Polską 2050. Szymon Hołownia wszedł do polityki jako symbol zmęczenia starym konfliktem. Miał reprezentować coś nowego, bardziej obywatelskiego i mniej plemiennego. Dziś stał się częścią dokładnie tego samego systemu, wobec którego miał być alternatywą. Dno dna. Niech Ci ludzie już się lepiej nie odzywają. Jeszcze większym ciężarem dla koalicji stał się PSL. Niezależnie od rzeczywistych proporcji odpowiedzialności, ugrupowanie Władysława Kosiniaka-Kamysza zaczęło funkcjonować jako symbol politycznego hamulca. Za każdym razem, gdy pojawia się temat praw kobiet, związków partnerskich czy świeckości państwa, część opinii publicznej słyszy ten sam komunikat: nie da się, bo PSL. Ale ja nie głosowałam na PSL. Tylko na całą koalicję.

Skoro wiedzieliście, że nie jesteście w stanie zrealizować obietnic, dlaczego składaliście je z taką pewnością? Niepokojącym zjawiskiem jest coś jeszcze. Polaryzacja zaczyna się wyczerpywać. Przez dwie dekady konflikt PO-PiS organizował polską politykę. Dziś coraz większa część społeczeństwa odczuwa zwyczajne Z M Ę C Z E N I E tym konfliktem. Szczególnie młodsze pokolenia nie chcą już słuchać, kto bardziej nienawidzi przeciwnika. Chcą wiedzieć, kto ma pomysł na mieszkania, edukację, ochronę zdrowia, bezpieczeństwo ekonomiczne i rozwój kraju. Politycy obu stron zdają się tego nie dostrzegać. A przecież recepta nie jest skomplikowana. Koalicja musiałaby przede wszystkim odzyskać zdolność działania. Nie kolejnych deklaracji. Działań. Jedna wielka reforma mieszkaniowa. Jedno spektakularne uproszczenie dostępu do usług publicznych. Jedna odważna reforma sądownictwa uzgodniona ponad podziałami. Jedno rozwiązanie, które młodzi ludzie odczują w swoich portfelach. Jedna decyzja pokazująca kobietom, że ich głos nie był wyłącznie wyborczą walutą. Potrzebna jest również szczerość. Jeżeli czegoś nie da się zrobić z powodu prezydenckiego weta, należy to powiedzieć wprost. Jeżeli koalicja nie ma większości dla określonych zmian, również należy powiedzieć to uczciwie. Polacy coraz częściej wybaczają ograniczenia, ale coraz rzadziej wybaczają polityczny marketing. Najważniejsze jednak jest odzyskanie wyobraźni. Tik tak, tik tak. To jest ostatni moment Panie Premierze. Twój rząd sprawia dzisiaj wrażenie administracji zarządzającej kryzysem po poprzednikach. To za mało. Ludzie nie głosują na księgowych historii. Głosują na tych, którzy potrafią opowiedzieć przyszłość. Jeżeli obecna władza nie stworzy takiej opowieści, może przegrać nie dlatego, że społeczeństwo pokochało PiS. Może przegrać dlatego, że miliony ludzi przestaną wierzyć, iż ktokolwiek w Warszawie rozumie ich życie. A wtedy zwycięża nie konkurencja. Wtedy zwycięża frustracja. Wystarczy spojrzeć na referendum w Krakowie. Czy pójdę wybierać w następnych wyborach? Nie wiem, to zależy, co zrobi Tusk.

Celebryci

Rano zerknęłam do sociali i nie wiem dlaczego wpadła mi na wall Pani Rozenek w czymś wielkim na głowie i pomyślałam, że spaceruje gdzieś w Afryce. Poźniej doczytałam, że to kolejna wymyślona charytatywna gala. I tak, nie podzielam zachwytów nad jej stylizacją. Dla mnie to kolejny przykład tego, jak łatwo zamienić cudzą kulturę w scenografię dla własnej promocji. Nazywanie takiego czegoś opowieścią o szacunku nie zmienia faktu, że mamy do czynienia z celebryckim spektaklem, w którym afrykańskie dziedzictwo staje się dekoracją dla zdjęć na Instagramie.

Historia relacji Europy z Afryką nie jest historią niewinnej fascynacji kulturą. Jest historią kolonializmu, eksploatacji i zawłaszczania. Dlatego przebieranie się za afrykańską arystokrację, królową czy księżniczkę przez osoby, które nie mają z tym doświadczeniem żadnego związku, budzi mój dyskomfort. Zwłaszcza gdy odbywa się to podczas luksusowej gali, na której bogaci ludzie opowiadają o pomaganiu innym. Jeśli rzeczywiście chodziło o uhonorowanie kultury Ghany, można było zaprosić do współpracy ghańskie projektantki, tkaczki, farbiarki czy rzemieślniczki i realnie wesprzeć lokalne społeczności. Można było pokazać ich pracę, nazwiska i historie. Tymczasem dostaliśmy kostium oraz gotową narrację o noszeniu opowieści. Nie, nie nosi się opowieści. Opowieści się zna, rozumie i szanuje. Sama stylizacja nie daje prawa do mówienia o doświadczeniach, których się nie przeżyło.

I jest jeszcze jeden aspekt. Filantropia nie staje się bardziej wartościowa dlatego, że towarzyszy jej spektakularne przebranie za kilkadziesiąt tysięcy złotych. W czasach, gdy wiele rodzin zbiera pieniądze na leczenie dzieci metodą zrzutki w internecie, trudno nie zauważyć kontrastu pomiędzy deklarowaną troską o innych a ostentacyjnym luksusem. Z zewnątrz wygląda to bardziej na pokaz statusu, potrzebę skupienia uwagi i budowanie marki osobistej niż na skromne wspieranie potrzebujących. Afryka została tu wykorzystana jako estetyka. A estetyka to nie to samo co szacunek. Można się zachwycać kunsztem wykonania stroju. Niestety widzę w tym przede wszystkim kosztowny kostium i bardzo powierzchowną historię o kulturze, która nie należy do osoby ją opowiadającej. W 2026 roku powinniśmy umieć odróżniać zainteresowanie inną kulturą od wykorzystywania jej jako efektownego rekwizytu. Poza tym Łatwogag zaprezentował najbardziej humaistyczny sposób pomagania potrzebuącym, bez całej tej luksusowej celbryckiej otoczki.