Łatwość procesu twórczego

 

Trafiłam dzisiaj na kolejną okładkę wygenerowaną przez algorytm, wydawczyni chwali się, że będzie książka. Patrzę na zachwyty w komentarzach i beznadziejną okładkę. Przypadkowa, pozbawiona logiki. Trudno już traktować to jako nowe narzędzie. Graficy mówią o tym dość jasno. Problemem nie jest samo używanie AI, tylko obniżenie standardów. Okładki tworzone w pośpiechu zaczynają przypominać tani stock: ta sama kompozycja, powtarzalne elementy, identyczny rodzaj światła, sztuczna emocjonalność. Projekt przestaje być interpretacją tekstu, a staje się dekoracją wygenerowaną na podstawie statystycznego podobieństwa. Dobra okładka nie polega na ładnym obrazku. To relacja pomiędzy typografią, rytmem, skalą, napięciem i decyzją. AI bardzo często produkuje obrazy efektowne, ale nieumiejące niczego powiedzieć o książce. Widać brak redakcji, konsekwencji i odpowiedzialności za formę. To jest już nudne. W tej chwili ludzie rozpoznają ten estetyczny automatyzm niemal od razu. Wielu autorów i wydawców nadal wierzy, że nikt nie zauważy, jeśli okładka została potraktowana jak koszt do obcięcia, to trudno nie zadawać pytań o resztę procesu. Najbardziej ironiczne jest chyba to, że w czasach nadprodukcji obrazów zaczyna brakować właśnie ludzkiego wyboru. Tego momentu, kiedy ktoś świadomie rezygnuje z nadmiaru i bierze odpowiedzialność za jeden gest, krój pisma, decyzję wizualną. AI może być narzędziem pomocniczym. Ale kiedy zastępuje myślenie, widać to natychmiast. I niestety coraz częściej widać to już na półce z nowościami.

Próbuję zamknąć oczy i nie widzieć

 

Wieczór układa nam twarze w fontach bez polskich znaków.
Mieszasz herbatę łyżeczką obtłuczoną o zlew,
udaję, że nie słyszę wiadomości sączących się z kuchennego radia
jak rdza z czerwonego neonu.

Pewnego dnia będziemy jeszcze bardziej zmęczeni.
Usiądziemy obok siebie jak dwie próbki magenty
wyblakłe od słońca w drukarni.

Powiesz: ciszej,
i poprawisz mi kołnierz,
jakby świat dało się uratować
tym jednym gestem.

Na parapecie zwiędnie bazylia.
Autobus przejedzie obok naszego domu
tak wolno,
jakby wiózł wszystkich ludzi, których baliśmy się stracić.

A potem zasnę przy tobie
lekko,
jak rachunek schowany do książki,
której nigdy nie oddaliśmy do biblioteki.

Flirt z AI, czy filtr

 

Piotr Paziński w odniesieniu do wypowiedzi Olgi Tokarczuk napisał:

"Jeśli w wypowiedzi Olgi Tokarczuk coś mnie autentycznie zmartwiło, to nie zdanie o AI (z którego pisarka już się wytłumaczyła: idzie ponoć wyłącznie o research, a nie maszynę narracyjną, choć i z nią OT flirtuje), tylko deklaracja, że nie warto już tworzyć skomplikowanych powieści - bo to nieopłacalne, a czytelnicy i tak nie docenią. Zmartwiło, bo ważna i ceniona pisarka stawia znak równości między twórczością artystyczną a rynkiem, czyniąc z dzieła sztuki towar jak każdy inny. Zmartwiło, bo uważa, że powinna obniżać intelektualną poprzeczkę swoim odbiorcom.

Mam w tej sprawie zdanie dokładnie przeciwne: dzieło sztuki nie jest towarem, a artysta owszem, może zarabiać, ale nie powinien umacniać dyktatu rynku. Nie powinien ułatwiać życia czytelnikom. Odwrotnie, powinien je utrudniać, komplikować, uniejednoznaczniać. Od ułatwiania i ciągnięcia wszystkiego w dół są media społecznościowe, nie artyści. Tu króluje łatwizna i wszechzajebistość. Sztuka powinna być od nich wolna. Sztuka ma rozszerzać horyzont ludzkiego poznania.

Jeśli popularna, ceniona i zamożna pisarka składa broń, zaraz uczynią to inni, mniej znani, mniej docenieni i biedniejsi. Po co się starać, po co komplikować i na cholerę wymagać od siebie i innych, skoro można łatwiej, szybciej i prościej? Jeśli laureatka literackiego Nobla ogłasza rynkowy koniec polifonicznej powieści, to daje sygnał: dzisiaj skomplikowane powieści piszą tylko frajerzy. Bardzo mi przykro, ale to jest fatalny komunikat, dla wszystkich pisarzy i wszystkich czytelników, także czytelników Olgi".

Zastanawiałam się nad tym, co napisał Piotr, i nie chcę świata, w którym artysta z góry zakłada, że odbiorca sobie nie poradzi. To jedna z najbardziej depresyjnych form kapitulacji. Sztuka nie musi schlebiać przyzwyczajeniom. Powinna rozszerzać możliwość myślenia, nawet jeśli wymaga wysiłku, skupienia i cierpliwości. I właśnie dlatego, również w epoce AI, potrzebujemy sztuki bardziej wymagającej niż kiedykolwiek wcześniej. Nie po to, żeby uciekać od rzeczywistości, ale żeby nie dać się całkowicie uprościć. Mam też poczucie, że rynek coraz agresywniej próbuje wejść w miejsce sensu. A przecież wiele ważnych prac powstało wbrew logice rynku, modom i czasowi, w którym się pojawiały. W świecie zbudowanym z algorytmicznej przewidywalności niejednoznaczność staje się formą oporu. Bo jeśli wszystko stanie się łatwe, natychmiastowe i przewidywalne, zostaniemy wyłącznie z powierzchownością. Z reakcją zamiast przeżycia. Z komunikatem zamiast doświadczenia.

PS

Dla Teatralnej

Będzie długa przerwa

 

Myślimy już o wakacjach. Trzeba jakoś ułożyć ten czas i znaleźć się wszędzie tam, gdzie trzeba w odpowiednim czasie. Pod koniec czerwca lecę z Soso do Polski. W sierpniu wraca na zajęcia, coś pomiędzy półkolonią a kilkugodzinną opieką z organizowaniem dzieciom dnia, żeby miały poczucie, że jest sielsko-anielsko. We wrześniu czekają mnie trzy spotkania w Polsce, ale o nich napiszę bliżej tych wszystkich imprez. Dzisiaj obejrzałam ostatni odcinek Roostera. Fragment, który mocno oddaje mój obecny stan psychofizyczny, wrzuciłam na fanpage MoEA, bo tutaj mi się nie powiodło zapisywanie. Przygotowuję prace na wystawę, rozcieram w palcach pyłki pachnące latem. Palimy w stovie cedrem, bo zimno, a ja kaszlę jak gruźlik, tak powiedziałaby moja babcia. Piję syrop, zagryzam miodem i proteinowymi bułkami.

wyimek z nadchodzącej książki:

Rzeczownik, Który Się Gubi

Imię własne: Nomimushi
Zamieszkanie: Plecak Zosi
Zdolność specjalna: odplątuje nazwy od ich znaczeń, żeby tworzyć nowe

Nomimushi: rzeczownik luzem

Jestem słowem, które wyszło z zeszytu
i zgubiło przypadki.
Nikt już nie wie, czy jestem domem, czy dotykiem.
Czy może kotem
albo krzykiem w pokoju dziecięcym.

Zosia mnie lubi, bo
po mnie można rysować kredkami.
Babcia Małgosia mnie zna – mówi, że jestem:

ciepłoszeptka – nazwa na coś, co nie boli, ale przypomina
plumheart – uczucie, które spada z drzewa razem z liściem
sznurełko – słowo, które przywiązuje cię do czyjegoś ucha

Gubię się,
żeby ktoś mógł mnie nazwać od nowa.

Irysy

 

Byłam gdzie indziej.
Pomiędzy godzinami do oddania tekstów i kubkami niedopitej kawy.
Ciało chorowało, świat robił swoje.

I nagle otworzyły się czarne irysy.
Ciemne, dokładne.
Wychodzę do nich kilka razy dziennie, jakby mogły coś sprawdzić we mnie albo uspokoić rytm dnia.
Mówię do męża: patrz, moje piękne dzieci.
Śmieje się tym swoim spokojnym śmiechem, który niczego nie podważa.

Nie potrafię myśleć o nich inaczej.
Przywiązanie też jest formą wiedzy.
Nie trzeba tego tłumaczyć.

Sesja

 

Miałyśmy się spotkać w październiku na sesji zdjęciowej w Tullamore, ale coś mi przeszkodziło. W końcu się udało. Chodzi mi po głowie większy projekt: zebrać ludzi i ich prace w jednej obszernej publikacji. Zobaczymy, co z tego wyniknie. Margo McNulty

https://www.instagram.com/margomcnultyartist/

https://www.margomcnulty.com/ https://wcieniuskrzydel.blogspot.com/2018/03/the-exhibition.html

Kręgi

 

Mówimy do siebie po staremu,
ale w moich słowach nie ma już gwoździ, tylko rdzawy pył.
Gdzieś pomiędzy czarnym bzem a różą,
pomiędzy skórą peonii a bluszczem wpełzającym w szczeliny,
jest to miejsce, powidok dłoni, którego
nigdy nie dotknęły, a jednak pozostawiły ślad.

Czas nie rośnie liniowo,
jest rozwarstwionym torfem pod nogami,
zaklęciem, które wymaga poświęcenia,
ale w połowie drogi traci oddech
i osuwa się w czeluść, gdzie wszystko pozostaje półwyraźne.

Nie chodzi o utratę,
chociaż wszystkie twoje fikcje wgryzają się w moje kolana.
Przysiągłbyś, że to krew, ale to tylko czerwień paproci,
blask rozproszony, jak szept w ciemnym lesie.

Ominęłam ludzi, jak omija się drzewa spalone przez piorun.
Nie dlatego, że się boję,
ale dlatego, że w tych zgliszczach drży głos,
krzyk czegoś większego, co chowa się w popiele.
Jestem coraz dalej, a mimo to
czułość chwyta mnie za gardło, jak gdyby trzymała klucz.

Pachną róże, pachnie peonia,
ale po co nam kwiaty, jeśli nie potrafimy ich nazwać?
Pismo zawsze zaczynało się od brudu pod paznokciami.
Rytm kamienia na skale, krwawe linie ryte w kości,
świadectwo: jesteśmy tu, choćby na chwilę.

Nie ma żadnego końca.
Jest narracja pełna szelestów i wyłuskanych perełek,
skupiają namiętność tak, jakbyśmy byli czymś innym, bardziej.
Czarny bez rośnie w górę, naturalnie.
Myśli wiją się jak spirale,
piszą się od dawna, wciąż na nowo.

Bądźmy dla siebie.
Nie jak róże, które znikają bez śladu,
ale jak bluszcz, który pamięta każdy kamień,
najdrobniejszą jamę, podmuch wiatru
wieczny w swojej pokornej sile.

2020

Mógłby spaść śnieg

 

Jessica Au, przełożyła Aga Zano, Wydawnictwo: ArtRage, Wraszawa 2023.
Tytuł orygnału: Cold Enough for Snow
Piękny projekt okladki: Kamil Rekosz

Nowelę Mógłby spaść śnieg, kupiłam sobie do samolotu, i rzeczywiście czytało się ją jak podróż pociągiem przez mokre przedmieścia obcego miasta, niby nic tam się nie wydarza, a jednak po wszystkim człowiek wraca odmieniony. Ta książka właśnie taka jest. Cicha, prawie przezroczysta, a jednocześnie pełna napięcia ukrytego pod powierzchnią gestów, spojrzeń, przedmiotów ustawionych starannie obok siebie. Narratorka jedzie z matką w podróż po Japonii. Zwiedzają muzea, jedzą kolacje w pięknych miejscach, oglądają tkaniny, ceramikę, przyglądają się światłu odbijającemu od mokrych ulic. Rozmawiają o pogodzie, horoskopach, dzieciach, zakupach. I właściwie o niczym więcej. A jednak pomiędzy tymi wszystkimi drobiazgami pulsuje pytanie o bliskość, o to, czy można poznać drugiego człowieka, nawet jeśli jest się córką. Opowieść przypomina mi fotografie znalezione po latach w pudełku po butach, lekko wyblakłe, pełne czułości, ale też czegoś niepokojącego. Jessica Au pisze tak, jakby przesuwała palcem po powierzchni porcelanowej miski, delikatnie, by nie spłoszyć pamięci. Poruszające jest to, że emocje nigdy nie zostają tutaj nazwane wprost. One istnieją w temperaturze światła, w mokrych skarpetkach pozostawionych przy wejściu do muzeum, w sposobie trzymania pałeczek, w deszczu, który nie przestaje padać. Jestem oczarowana Japonią dlatego bez zająknięcia wybrałam książkę ze sklepu ArtRage i miałam wrażenie, że obcuję bardziej z nastrojem niż fabułą, bardzo dobrze mi było w głowie z tym moim problemem natrętnych myśli, które się wyciszyły. Z melancholią. Raczej nie była smutkiem, lecz szczególnym rodzajem uważności. Poczułam to, jakby autorka próbowała uchwycić moment tuż przed zniknięciem czegoś ważnego, relacji, wspomnienia, może samego języka porozumienia pomiędzy matką a córką. Wszystko jest trochę rozmyte, przesunięte, nieuchwytne. I może właśnie dlatego tak prawdziwe. Najbardziej poruszyło mnie to, jak narratorka zaczyna rozumieć, że dziedziczymy po swoich matkach nie tylko twarze czy gesty, ale całe sposoby odczuwania świata, oszczędność, niepokój, czułość wobec przedmiotów, milczenie, którego nie potrafimy już od siebie oddzielić. Bardzo bliska jest mi estetyka niedopowiedzenia. To literatura, która nie chce krzyczeć ani błyszczeć. Raczej siedzi cicho przy oknie hotelowego pokoju i patrzy na czerwone światła Tokio rozmyte w deszczu. I może właśnie dlatego zostaje pod skórą na długo. Mam poczucie, że Mógłby spaść śnieg jest opowieścią o dziedziczeniu wrażliwości, nie poprzez wielkie słowa, ale przez sposób patrzenia na świat. O tym, że czasami największa czułość polega na wspólnym milczeniu, na podaniu komuś parasolki, na zapamiętaniu, jakie lubi tkaniny albo jak starannie składa ubrania. Matka mówiła po kantońsku, córka po angielsku, ale żadna z nich nigdy nie weszła do świata drugiej. Wyjazd do Japonii stał się więc czymś więcej niż podróżą, możliwe że próbą znalezienia wspólnego języka poza słowami. W spojrzeniach, jedzeniu, kupowaniu prezentów, wspólnym siedzeniu w pociągu. Wracam czasami do sceny, kiedy bohaterka fotografuje siebie i matkę przed bramami torii i widzi potem na zdjęciu, że są do siebie bardzo podobne. To zdanie brzmi prawie zwyczajnie, ale po całej tej opowieści ma ciężar czegoś ostatecznego. Jakby dopiero wtedy zrozumiała, że całe życie próbowała jednocześnie oddalić się od matki i do niej wrócić. I chyba właśnie dlatego ten tytuł jest tak idealny. Mógłby spaść śnieg, coś możliwego, ale niepewnego. Coś, czego matka nigdy wcześniej nie widziała, a mimo to przez chwilę mogło się wydarzyć. Jak bliskość. Pełne zrozumienie drugiego człowieka. Pamięć, która raz pojawia się wyraźnie, a raz topnieje, zanim zdążymy ją zatrzymać. To jedna z tych książek, która nie kończy się wraz z ostatnią stroną. Opowieść zwyczajnie dalej pada cichym deszczem gdzieś w środku człowieka.

Mrok utkany z korzeni i liści, wspomnienie barw, które nauczyły mnie wychodzić z mroku

 

wracam do tamtego dnia jak do otwartej puszki, z której wypływa słodko-gorzko. przetrzymane dawne ja, jak sardynka w pomarańczy: osolone, nieśmiałe, błyszczące od przesady. pamiętam. wchodziłam w mrok, ale to był mrok złożony z roślin, które kiedyś gotowałam godzinami, żeby wydobyć z nich pigment. mrok pachniał jak woad (Isatis tinctoria), ubijany w kadziach aż do błękitu, który nie był z nieba, lecz z fermentacji, z gnicia, które chciało się stać światłem. moje wspomnienia, te najciemniejsze, też fermentowały, trzymałam je pod pokrywką, aż zaczynały barwić palce, aż poczułam ich zapach na włosach. czerwienie, które noszę w sobie, pochodzą z korzenia madderu (Rubia tinctorum): wykopanego, i oczyszczonego z ziemi, gotowanego jak coś, co ma zostać uświęcone. moje serce też jest jak taki korzeń, przechowane zbyt długo, aż w końcu pękło alizaryną na dłoniach, nie potrafiły mnie utrzymać. a żółcienie? teod weldu (Reseda luteola), z kwiatów wyglądających jak nic, chwast, którego nikt nie chce pamiętać, dopóki nie okaże się, że nosi w sobie luteolinę, czysty, cytrynowy błysk, maleńką drogę wyjścia. właśnie tak. w moim wspomnieniu mrok był roślinny, mokry od soków, głęboki jak noc w spiżarni, w której matki trzymają to, czego nie chcą wyrzucić. wchodziłam w niego powoli, jak w wodę, która zna moje imię od dziecka. nagle zauważyłam, że to wszystko: błękity z woadu, czerwienie z madderu, żółcinie z weldu, chcą się łączyć. że mój mrok jest tylko mieszaniną przedzielonych barw, oczekujących na kogoś, kto powie: potrząśnij tym wszystkim, aż zrobi się zielone. a kiedy potrząsnęłam, zrobiło się zielone, nie z nadziei, tylko z reakcji, jakby historia pigmentów mówiła mi: wyjście nie jest światłem, wyjście jest procesem. i wtedy wyszłam. nie triumfalnie, nie z uniesionymi rękoma, ale jak ktoś, kto po latach gotowania swoich wspomnień, wreszcie przecedza je przez sitko i odkłada do słoików. światło nie przyszło z nieba. przyszło z liści, korzeni, kwiatów, z całej tej roślinnej ciemności, którą nosiłam w sobie tak długo, że zaczęła wytwarzać własny kolor. i teraz wiem: to, co nazywałam mrokiem, było tylko barwnikiem w początkowej fazie. niedokończonym, nieprzefiltrowanym, czekającym na kogoś, kto wreszcie odważy się go podgrzać i zobaczyć, jak wygląda. a kiedy to zrobiłam. mrok otworzył się jak owoc i w środku miał światło.

Róż w środku dnia

wchodzę w siebie jak w ogród, który ktoś pomalował
zbyt hojnie. przechył malinowego światła,
rozlewa się po grzbiecie rzeki, a ja próbuję
ocalić cokolwiek, choćby cień palca na szybie.

wszystko, co dotykam, trzeszczy jak płatek piwonii
zbyt długo ogrzewany w dłoni. soczysty, lepiący,
nieśmiały, w kolorze, który przypomina mi,
że żyłam kiedyś bliżej krawędzi.

porównuję to drżenie do wiatru, potrafi mówić
tylko o odejściach, ale dziś przemawia różem,
jakby chciał mnie zawrócić w ten jeden świąteczny kadr,
w którym jeszcze istniejemy.

niby couture formalnie nie jest fast fashion, ale tutaj działa na logice spektaklu i nadmiaru

 

Mam dzień na nie. Wkurza mnie DPD, irytuje mnóstwo drobiazgów, odzywek, słabość ludzi do głupoty, takie tam. W feedzie wpadła mi fotka z Met Gali, dobrze że tylko jedna. Kylie Jenner prężąca się i wywijająca loczek nad tlenioną brwią, zaniemówiłam. Przedstawiła siebie w wersji ładnie opakowanej narracji, która ma udawać, że coś tam myśli. Wzdycham tu dość mocno, bo nie wiem, czy myśli, to nawet dobre określenie. Dekonstrukcja ciała, czyli robienie z sylwetki czegoś rozebranego na części, sprzedawana jako głębia, a przecież w praktyce to tylko kolejny sposób na to, żeby ciało było jeszcze bardziej wystawione i kontrolowane. Te pozy, celebrytki nieźle fisiują. To niby gra z iluzją i sztucznością, jakby oczywista sztuczność miała nagle dawać jakąś prawdę, a nie była po prostu efektem stylizacji pod aparat, obrzydliwe. Przesuwanie granic estetyki i ciągle to samo hasło, którym przykrywa się fakt, że to się kręci w kółko, tylko w droższej wersji. Moda jako sztuka performatywna, niby performans, a w rzeczywistości jeden wieczór, światła i potem ciuch tonie w oceanie, zostaje tylko obrazek. To jest coraz bardziej męczące i puste. Nadprodukcja idei, które nie mają żadnego ciężaru, tylko dobrze wyglądają w opisie pod zdjęciem. Luksus udający głębię, bo łatwiej sprzedać koncept niż powiedzieć wprost, że chodzi o status i widzialność. Jednorazowy spektakl, który kończy się dokładnie tam, gdzie się zaczyna, w folderze z PR-em i w socialach. Ciało jako stojak na markę, nie jako człowiek, tylko nośnik logo i estetycznej miny. Marketing coraz bardziej zmierza w kierunku, ludzie są głupi, łykną wszystko. I to jest już nużące. Przewidywalne do bólu; ciało, szok kontrolowany, drogie tkaniny i udawanie, że to coś znaczy. A w tle cały ten przemysł, który produkuje rzeczy, które mają żyć jeden moment, żeby potem zniknąć i zrobić miejsce następnej wizji. I zostaje tylko wrażenie, że to jest świat, który sam siebie traktuje zbyt poważnie, hehe no nie, pieniądze coraz mniej znaczą, i Kylie nie ma już nic do powiedzenia, tylko coraz bardziej wymyśla sposoby, żeby ukryć własną pustkę.  

Daleko jestem ale blisko

 

Dostałam dzisiaj zaproszenie do znajomych od jakiegoś mężczyzny. Konto wyglądało na prawdziwe, ale nazwisko nic mi nie mówiło. Napisałam zatem: skąd się znamy? Odpowiedział, że algorytm podsunął mu mój profil, i że chciałby zapoznać mnie ze swoją poezją i sztuką. Tu zapaliła mi się lampka, bo to brzmi jak hurtownia kontaktów, nie rozmowa. Do tego napisał do mnie w męskiej formie. Raz, drugi. Zero refleksji, edycji, korekty. Jakby po drugiej stronie siedziało coś, co generuje zdania, ale nie czyta odpowiedzi. Człowiek jednak zwykle ogarnia takie rzeczy po pierwszym zwróceniu uwagi. Odpisałam grzecznie, że do znajomych przyjmuję znajomych, a jak chce, może polubić mój fanpage. Dalej to samo, i Pan to, Pan tamto. Więc doprecyzowałam: jestem kobietą. I to był moment, w którym rozmowa się skończyła. Zostałam zablokowana. I dobrze. Przynajmniej bez przeciągania tej farsy. Później czytam wiadomości i trafiam na wypowiedź obecnego prezydenta, że rozpoczyna pracę nad konstytucją nowej generacji 2030. Brzmi poważnie, więc patrzę, kto ma nad tym pracować. I tu żadnego zaskoczenia: te same nazwiska, układy, podobne myślenie. Ludzie, którzy od lat kręcą się wokół władzy konserwatywnej i budżetu. Trochę jak Antoni Macierewicz i jego komisja smoleńska, dużo czasu, pieniędzy, efektów brak, ale narracja się zgadza. Nie widzę tam nikogo świeżego, młodego, otwartego na nową generację. Nikogo, kto nie byłby już ustawiony światopoglądowo i politycznie. Sami swoi. A jak się patrzy na zestawienia nazwisk, to aż się prosi o komplet, obok Julii Przyłębskiej spokojnie mogłaby stanąć Krystyna Pawłowicz i mielibyśmy pełen obraz tego projektu. Stara metoda: zamknąć temat w swoim gronie i przepchnąć to pod odpowiednią narracją. Konstytucja ma być poważną sprawą, a zapowiada się na kolejne narzędzie do porządkowania rzeczy pod jedną linię. I może to nawet dobrze, że to jest tak cynicznie czytelne. Bez złudzeń i udawania. Widać, o co chodzi: kontrola, wpływy i pieniądze. A w tle majówka. Deszczowa, chłodna, bez pocztówkowego słońca. Ale jest jak jest. I może to nawet pasuje do tego wszystkiego bardziej niż błękitne niebo.

art book

 

Książka Invisible Cities autorstwa Italo Calvino to zbiór krótkich opisów miast przeplatanych rozmowami Marco Polo i Kublai Khan'a. Każdy tekst działa osobno, ale razem tworzą układ, który nie jest linearny. Miasto nie jest tu konkretnym miejscem. To sposób opisu różnych stanów, doświadczeń i napięć. Obrazy często się wykluczają albo stoją obok siebie bez wyjaśnienia. Struktura książki jest zaplanowana w niezwykły sposób, powtarzające się układy tekstów sugerują rytm, ale nie prowadzą czytelnika wprost od początku do końca. Nie trzeba czytać książki po kolei. Można ją otwierać w dowolnym miejscu. To nie jest narracja oparta na czasie, tylko raczej zapis pewnych wizji. Podczas lektury miałam poczucie, że tekst wymaga innego rodzaju uwagi, nie chodzi o śledzenie fabuły, tylko o sposób odbioru. To właśnie otworzyło dla mnie możliwość zaprojektowania książki typograficznej. Takiej, w której tekst nie jest jedynym nośnikiem znaczenia. Czytelnik dostaje wskazówki wizualne, kierunki, napięcia, coś, co pomaga poruszać się po tych miastach. Ta książka została ze mną na długo. 

Praca nad pierwszym rozdziałem (bo tylko na tyle wystarczyło mi czasu) zwróciła moją uwagę na to, czym jest miasto jako pojęcie. U Calvina miasta nie mają stałego miejsca ani czasu. Na pytanie, czym są, Marco Polo odpowiada, że wszystkie są jednym miastem, Venice. Podczas pracy nad tym projektem ważne było dla mnie połączenie książki podróżniczej z eksperymentem typograficznym. Interesowało mnie, jak czytelnik może wejść w tekst nie tylko przez znaczenie słów, ale też przez formę. Ta książka pozwoliła mi też spojrzeć inaczej na relację pomiędzy tekstem a wyobraźnią. Lubię jak czytanie i projektowanie się przenika. Z jednej strony odbierałam tekst, z drugiej, budowałam własną odpowiedź wizualną. Tak było w 2020 roku, wtedy dostałam temat pracy na konkurs organizowany przez International Society of Typographic Designers. Zadanie dotyczyło właśnie Invisible Cities. Projekt miał przyjąć formę książki artystycznej o nietypowych wymiarach. Zrobiłam prototyp. Kupiłam ploter. Sformatowałam papier bawełniany. Były wycinanki, dużo testów i jeszcze więcej prób druku, zszywanie i tak, to jest świetne zajęcie. To był bardzo fizyczny proces i sporo przyjemności.

O kłamstwach

 

Na przykład żona wielu nazwisk znanego reżysera, który zmarł kilka lat temu. Pojawiła się kolejna część reportażu na Onecie i widzę mechanizm stary jak świat: presja, straszenie, miękkie szantaże. Zrób, co trzeba, albo cię zniszczę, bądź lojalna, podpisz klauzulę poufności. Znam ten układ z własnego życia. Było małżeństwo, które próbowało ustawić mnie pod ścianą. Najpierw uprzejmi, mili, cudowni ludzie, a kiedy zaczęłam się wycofywać, zrobiło się ciaśniej, aż została jedna właściwa decyzja. Do dzisiaj myślę, jak wyglądałaby publiczna jatka, gdybym wtedy dała się wciągnąć w lincz na mnie, a tak ludzie pokrzyczeli, co prawda wieszali na mnie psy, grozili. Owszem, publicznie. Kilka pisarek, dzisiaj zapewne bardzo wrażliwych o własny wizerunek, nie miałyby interesu, abym przypomniała tamten język i bardzo nieprzyjemne metody hejtowania mnie. Albo nastolatka z orderem. Biogram wypełniony sukcesami, tyle że napisany by pasował do kryteriów o stypendia finansowe. Dzisiaj matka tłumaczy: nie wiedziałam, byłam przeciwna. Wygodne. Odpowiedzialność można zsunąć niżej, najlepiej na dziecko. Nie jest to nowy model. Anna Delvey udawała dziedziczkę i latami funkcjonowała w elitach New York City, na Netflix jest o niej serial. Elizabeth Holmes sprzedawała wizję technologii, której nie było, film chyba też powstał. W obu przypadkach wystarczyło jedno: dobrze opowiedziany życiorys. U nastolatki ktoś musiał pisać wnioski, wysyłać aplikacje, pilnować terminów. Biogram sam się nie układa. To się stało normą. Podkolorować CV, dopisać nagrody, stworzyć własne laury, a następnie je cytować, przeinaczać. Znam poetki i poetów, którzy pompują swoje osiągnięcia do rozmiarów balonu meteorologicznego. Problem w tym, że balon pęka przy pierwszym spotkaniu. Zostaje cisza i zdziwienie, że za narracją nic nie stoi. Wystarczy zerknąć do Wikipedii, tyle tam bzdur i lukrowanych nieistotnych głupotek, oczywiście odpowiednio nazwanych i upiętych. Brrr.