Kręgi

 

Mówimy do siebie po staremu,
ale w moich słowach nie ma już gwoździ, tylko rdzawy pył.
Gdzieś pomiędzy czarnym bzem a różą,
pomiędzy skórą peonii a bluszczem wpełzającym w szczeliny,
jest to miejsce, powidok dłoni, którego
nigdy nie dotknęły, a jednak pozostawiły ślad.

Czas nie rośnie liniowo,
jest rozwarstwionym torfem pod nogami,
zaklęciem, które wymaga poświęcenia,
ale w połowie drogi traci oddech
i osuwa się w czeluść, gdzie wszystko pozostaje półwyraźne.

Nie chodzi o utratę,
chociaż wszystkie twoje fikcje wgryzają się w moje kolana.
Przysiągłbyś, że to krew, ale to tylko czerwień paproci,
blask rozproszony, jak szept w ciemnym lesie.

Ominęłam ludzi, jak omija się drzewa spalone przez piorun.
Nie dlatego, że się boję,
ale dlatego, że w tych zgliszczach drży głos,
krzyk czegoś większego, co chowa się w popiele.
Jestem coraz dalej, a mimo to
czułość chwyta mnie za gardło, jak gdyby trzymała klucz.

Pachną róże, pachnie peonia,
ale po co nam kwiaty, jeśli nie potrafimy ich nazwać?
Pismo zawsze zaczynało się od brudu pod paznokciami.
Rytm kamienia na skale, krwawe linie ryte w kości,
świadectwo: jesteśmy tu, choćby na chwilę.

Nie ma żadnego końca.
Jest narracja pełna szelestów i wyłuskanych perełek,
skupiają namiętność tak, jakbyśmy byli czymś innym, bardziej.
Czarny bez rośnie w górę, naturalnie.
Myśli wiją się jak spirale,
piszą się od dawna, wciąż na nowo.

Bądźmy dla siebie.
Nie jak róże, które znikają bez śladu,
ale jak bluszcz, który pamięta każdy kamień,
najdrobniejszą jamę, podmuch wiatru
wieczny w swojej pokornej sile.

2020

Mógłby spaść śnieg

 

Jessica Au, przełożyła Aga Zano, Wydawnictwo: ArtRage, Wraszawa 2023.
Tytuł orygnału: Cold Enough for Snow
Piękny projekt okladki: Kamil Rekosz

Nowelę Mógłby spaść śnieg, kupiłam sobie do samolotu, i rzeczywiście czytało się ją jak podróż pociągiem przez mokre przedmieścia obcego miasta, niby nic tam się nie wydarza, a jednak po wszystkim człowiek wraca odmieniony. Ta książka właśnie taka jest. Cicha, prawie przezroczysta, a jednocześnie pełna napięcia ukrytego pod powierzchnią gestów, spojrzeń, przedmiotów ustawionych starannie obok siebie. Narratorka jedzie z matką w podróż po Japonii. Zwiedzają muzea, jedzą kolacje w pięknych miejscach, oglądają tkaniny, ceramikę, przyglądają się światłu odbijającemu od mokrych ulic. Rozmawiają o pogodzie, horoskopach, dzieciach, zakupach. I właściwie o niczym więcej. A jednak pomiędzy tymi wszystkimi drobiazgami pulsuje pytanie o bliskość, o to, czy można poznać drugiego człowieka, nawet jeśli jest się córką. Opowieść przypomina mi fotografie znalezione po latach w pudełku po butach, lekko wyblakłe, pełne czułości, ale też czegoś niepokojącego. Jessica Au pisze tak, jakby przesuwała palcem po powierzchni porcelanowej miski, delikatnie, by nie spłoszyć pamięci. Poruszające jest to, że emocje nigdy nie zostają tutaj nazwane wprost. One istnieją w temperaturze światła, w mokrych skarpetkach pozostawionych przy wejściu do muzeum, w sposobie trzymania pałeczek, w deszczu, który nie przestaje padać. Jestem oczarowana Japonią dlatego bez zająknięcia wybrałam książkę ze sklepu ArtRage i miałam wrażenie, że obcuję bardziej z nastrojem niż fabułą, bardzo dobrze mi było w głowie z tym moim problemem natrętnych myśli, które się wyciszyły. Z melancholią. Raczej nie była smutkiem, lecz szczególnym rodzajem uważności. Poczułam to, jakby autorka próbowała uchwycić moment tuż przed zniknięciem czegoś ważnego, relacji, wspomnienia, może samego języka porozumienia pomiędzy matką a córką. Wszystko jest trochę rozmyte, przesunięte, nieuchwytne. I może właśnie dlatego tak prawdziwe. Najbardziej poruszyło mnie to, jak narratorka zaczyna rozumieć, że dziedziczymy po swoich matkach nie tylko twarze czy gesty, ale całe sposoby odczuwania świata, oszczędność, niepokój, czułość wobec przedmiotów, milczenie, którego nie potrafimy już od siebie oddzielić. Bardzo bliska jest mi estetyka niedopowiedzenia. To literatura, która nie chce krzyczeć ani błyszczeć. Raczej siedzi cicho przy oknie hotelowego pokoju i patrzy na czerwone światła Tokio rozmyte w deszczu. I może właśnie dlatego zostaje pod skórą na długo. Mam poczucie, że Mógłby spaść śnieg jest opowieścią o dziedziczeniu wrażliwości, nie poprzez wielkie słowa, ale przez sposób patrzenia na świat. O tym, że czasami największa czułość polega na wspólnym milczeniu, na podaniu komuś parasolki, na zapamiętaniu, jakie lubi tkaniny albo jak starannie składa ubrania. Matka mówiła po kantońsku, córka po angielsku, ale żadna z nich nigdy nie weszła do świata drugiej. Wyjazd do Japonii stał się więc czymś więcej niż podróżą, możliwe że próbą znalezienia wspólnego języka poza słowami. W spojrzeniach, jedzeniu, kupowaniu prezentów, wspólnym siedzeniu w pociągu. Wracam czasami do sceny, kiedy bohaterka fotografuje siebie i matkę przed bramami torii i widzi potem na zdjęciu, że są do siebie bardzo podobne. To zdanie brzmi prawie zwyczajnie, ale po całej tej opowieści ma ciężar czegoś ostatecznego. Jakby dopiero wtedy zrozumiała, że całe życie próbowała jednocześnie oddalić się od matki i do niej wrócić. I chyba właśnie dlatego ten tytuł jest tak idealny. Mógłby spaść śnieg, coś możliwego, ale niepewnego. Coś, czego matka nigdy wcześniej nie widziała, a mimo to przez chwilę mogło się wydarzyć. Jak bliskość. Pełne zrozumienie drugiego człowieka. Pamięć, która raz pojawia się wyraźnie, a raz topnieje, zanim zdążymy ją zatrzymać. To jedna z tych książek, która nie kończy się wraz z ostatnią stroną. Opowieść zwyczajnie dalej pada cichym deszczem gdzieś w środku człowieka.

Mrok utkany z korzeni i liści, wspomnienie barw, które nauczyły mnie wychodzić z mroku

 

wracam do tamtego dnia jak do otwartej puszki, z której wypływa słodko-gorzko. przetrzymane dawne ja, jak sardynka w pomarańczy: osolone, nieśmiałe, błyszczące od przesady. pamiętam. wchodziłam w mrok, ale to był mrok złożony z roślin, które kiedyś gotowałam godzinami, żeby wydobyć z nich pigment. mrok pachniał jak woad (Isatis tinctoria), ubijany w kadziach aż do błękitu, który nie był z nieba, lecz z fermentacji, z gnicia, które chciało się stać światłem. moje wspomnienia, te najciemniejsze, też fermentowały, trzymałam je pod pokrywką, aż zaczynały barwić palce, aż poczułam ich zapach na włosach. czerwienie, które noszę w sobie, pochodzą z korzenia madderu (Rubia tinctorum): wykopanego, i oczyszczonego z ziemi, gotowanego jak coś, co ma zostać uświęcone. moje serce też jest jak taki korzeń, przechowane zbyt długo, aż w końcu pękło alizaryną na dłoniach, nie potrafiły mnie utrzymać. a żółcienie? teod weldu (Reseda luteola), z kwiatów wyglądających jak nic, chwast, którego nikt nie chce pamiętać, dopóki nie okaże się, że nosi w sobie luteolinę, czysty, cytrynowy błysk, maleńką drogę wyjścia. właśnie tak. w moim wspomnieniu mrok był roślinny, mokry od soków, głęboki jak noc w spiżarni, w której matki trzymają to, czego nie chcą wyrzucić. wchodziłam w niego powoli, jak w wodę, która zna moje imię od dziecka. nagle zauważyłam, że to wszystko: błękity z woadu, czerwienie z madderu, żółcinie z weldu, chcą się łączyć. że mój mrok jest tylko mieszaniną przedzielonych barw, oczekujących na kogoś, kto powie: potrząśnij tym wszystkim, aż zrobi się zielone. a kiedy potrząsnęłam, zrobiło się zielone, nie z nadziei, tylko z reakcji, jakby historia pigmentów mówiła mi: wyjście nie jest światłem, wyjście jest procesem. i wtedy wyszłam. nie triumfalnie, nie z uniesionymi rękoma, ale jak ktoś, kto po latach gotowania swoich wspomnień, wreszcie przecedza je przez sitko i odkłada do słoików. światło nie przyszło z nieba. przyszło z liści, korzeni, kwiatów, z całej tej roślinnej ciemności, którą nosiłam w sobie tak długo, że zaczęła wytwarzać własny kolor. i teraz wiem: to, co nazywałam mrokiem, było tylko barwnikiem w początkowej fazie. niedokończonym, nieprzefiltrowanym, czekającym na kogoś, kto wreszcie odważy się go podgrzać i zobaczyć, jak wygląda. a kiedy to zrobiłam. mrok otworzył się jak owoc i w środku miał światło.

Róż w środku dnia

wchodzę w siebie jak w ogród, który ktoś pomalował
zbyt hojnie. przechył malinowego światła,
rozlewa się po grzbiecie rzeki, a ja próbuję
ocalić cokolwiek, choćby cień palca na szybie.

wszystko, co dotykam, trzeszczy jak płatek piwonii
zbyt długo ogrzewany w dłoni. soczysty, lepiący,
nieśmiały, w kolorze, który przypomina mi,
że żyłam kiedyś bliżej krawędzi.

porównuję to drżenie do wiatru, potrafi mówić
tylko o odejściach, ale dziś przemawia różem,
jakby chciał mnie zawrócić w ten jeden świąteczny kadr,
w którym jeszcze istniejemy.

niby couture formalnie nie jest fast fashion, ale tutaj działa na logice spektaklu i nadmiaru

 

Mam dzień na nie. Wkurza mnie DPD, irytuje mnóstwo drobiazgów, odzywek, słabość ludzi do głupoty, takie tam. W feedzie wpadła mi fotka z Met Gali, dobrze że tylko jedna. Kylie Jenner prężąca się i wywijająca loczek nad tlenioną brwią, zaniemówiłam. Przedstawiła siebie w wersji ładnie opakowanej narracji, która ma udawać, że coś tam myśli. Wzdycham tu dość mocno, bo nie wiem, czy myśli, to nawet dobre określenie. Dekonstrukcja ciała, czyli robienie z sylwetki czegoś rozebranego na części, sprzedawana jako głębia, a przecież w praktyce to tylko kolejny sposób na to, żeby ciało było jeszcze bardziej wystawione i kontrolowane. Te pozy, celebrytki nieźle fisiują. To niby gra z iluzją i sztucznością, jakby oczywista sztuczność miała nagle dawać jakąś prawdę, a nie była po prostu efektem stylizacji pod aparat, obrzydliwe. Przesuwanie granic estetyki i ciągle to samo hasło, którym przykrywa się fakt, że to się kręci w kółko, tylko w droższej wersji. Moda jako sztuka performatywna, niby performans, a w rzeczywistości jeden wieczór, światła i potem ciuch tonie w oceanie, zostaje tylko obrazek. To jest coraz bardziej męczące i puste. Nadprodukcja idei, które nie mają żadnego ciężaru, tylko dobrze wyglądają w opisie pod zdjęciem. Luksus udający głębię, bo łatwiej sprzedać koncept niż powiedzieć wprost, że chodzi o status i widzialność. Jednorazowy spektakl, który kończy się dokładnie tam, gdzie się zaczyna, w folderze z PR-em i w socialach. Ciało jako stojak na markę, nie jako człowiek, tylko nośnik logo i estetycznej miny. Marketing coraz bardziej zmierza w kierunku, ludzie są głupi, łykną wszystko. I to jest już nużące. Przewidywalne do bólu; ciało, szok kontrolowany, drogie tkaniny i udawanie, że to coś znaczy. A w tle cały ten przemysł, który produkuje rzeczy, które mają żyć jeden moment, żeby potem zniknąć i zrobić miejsce następnej wizji. I zostaje tylko wrażenie, że to jest świat, który sam siebie traktuje zbyt poważnie, hehe no nie, pieniądze coraz mniej znaczą, i Kylie nie ma już nic do powiedzenia, tylko coraz bardziej wymyśla sposoby, żeby ukryć własną pustkę.  

Daleko jestem ale blisko

 

Dostałam dzisiaj zaproszenie do znajomych od jakiegoś mężczyzny. Konto wyglądało na prawdziwe, ale nazwisko nic mi nie mówiło. Napisałam zatem: skąd się znamy? Odpowiedział, że algorytm podsunął mu mój profil, i że chciałby zapoznać mnie ze swoją poezją i sztuką. Tu zapaliła mi się lampka, bo to brzmi jak hurtownia kontaktów, nie rozmowa. Do tego napisał do mnie w męskiej formie. Raz, drugi. Zero refleksji, edycji, korekty. Jakby po drugiej stronie siedziało coś, co generuje zdania, ale nie czyta odpowiedzi. Człowiek jednak zwykle ogarnia takie rzeczy po pierwszym zwróceniu uwagi. Odpisałam grzecznie, że do znajomych przyjmuję znajomych, a jak chce, może polubić mój fanpage. Dalej to samo, i Pan to, Pan tamto. Więc doprecyzowałam: jestem kobietą. I to był moment, w którym rozmowa się skończyła. Zostałam zablokowana. I dobrze. Przynajmniej bez przeciągania tej farsy. Później czytam wiadomości i trafiam na wypowiedź obecnego prezydenta, że rozpoczyna pracę nad konstytucją nowej generacji 2030. Brzmi poważnie, więc patrzę, kto ma nad tym pracować. I tu żadnego zaskoczenia: te same nazwiska, układy, podobne myślenie. Ludzie, którzy od lat kręcą się wokół władzy konserwatywnej i budżetu. Trochę jak Antoni Macierewicz i jego komisja smoleńska, dużo czasu, pieniędzy, efektów brak, ale narracja się zgadza. Nie widzę tam nikogo świeżego, młodego, otwartego na nową generację. Nikogo, kto nie byłby już ustawiony światopoglądowo i politycznie. Sami swoi. A jak się patrzy na zestawienia nazwisk, to aż się prosi o komplet, obok Julii Przyłębskiej spokojnie mogłaby stanąć Krystyna Pawłowicz i mielibyśmy pełen obraz tego projektu. Stara metoda: zamknąć temat w swoim gronie i przepchnąć to pod odpowiednią narracją. Konstytucja ma być poważną sprawą, a zapowiada się na kolejne narzędzie do porządkowania rzeczy pod jedną linię. I może to nawet dobrze, że to jest tak cynicznie czytelne. Bez złudzeń i udawania. Widać, o co chodzi: kontrola, wpływy i pieniądze. A w tle majówka. Deszczowa, chłodna, bez pocztówkowego słońca. Ale jest jak jest. I może to nawet pasuje do tego wszystkiego bardziej niż błękitne niebo.

art book

 

Książka Invisible Cities autorstwa Italo Calvino to zbiór krótkich opisów miast przeplatanych rozmowami Marco Polo i Kublai Khan'a. Każdy tekst działa osobno, ale razem tworzą układ, który nie jest linearny. Miasto nie jest tu konkretnym miejscem. To sposób opisu różnych stanów, doświadczeń i napięć. Obrazy często się wykluczają albo stoją obok siebie bez wyjaśnienia. Struktura książki jest zaplanowana w niezwykły sposób, powtarzające się układy tekstów sugerują rytm, ale nie prowadzą czytelnika wprost od początku do końca. Nie trzeba czytać książki po kolei. Można ją otwierać w dowolnym miejscu. To nie jest narracja oparta na czasie, tylko raczej zapis pewnych wizji. Podczas lektury miałam poczucie, że tekst wymaga innego rodzaju uwagi, nie chodzi o śledzenie fabuły, tylko o sposób odbioru. To właśnie otworzyło dla mnie możliwość zaprojektowania książki typograficznej. Takiej, w której tekst nie jest jedynym nośnikiem znaczenia. Czytelnik dostaje wskazówki wizualne, kierunki, napięcia, coś, co pomaga poruszać się po tych miastach. Ta książka została ze mną na długo. 

Praca nad pierwszym rozdziałem (bo tylko na tyle wystarczyło mi czasu) zwróciła moją uwagę na to, czym jest miasto jako pojęcie. U Calvina miasta nie mają stałego miejsca ani czasu. Na pytanie, czym są, Marco Polo odpowiada, że wszystkie są jednym miastem, Venice. Podczas pracy nad tym projektem ważne było dla mnie połączenie książki podróżniczej z eksperymentem typograficznym. Interesowało mnie, jak czytelnik może wejść w tekst nie tylko przez znaczenie słów, ale też przez formę. Ta książka pozwoliła mi też spojrzeć inaczej na relację pomiędzy tekstem a wyobraźnią. Lubię jak czytanie i projektowanie się przenika. Z jednej strony odbierałam tekst, z drugiej, budowałam własną odpowiedź wizualną. Tak było w 2020 roku, wtedy dostałam temat pracy na konkurs organizowany przez International Society of Typographic Designers. Zadanie dotyczyło właśnie Invisible Cities. Projekt miał przyjąć formę książki artystycznej o nietypowych wymiarach. Zrobiłam prototyp. Kupiłam ploter. Sformatowałam papier bawełniany. Były wycinanki, dużo testów i jeszcze więcej prób druku, zszywanie i tak, to jest świetne zajęcie. To był bardzo fizyczny proces i sporo przyjemności.

O kłamstwach

 

Na przykład żona wielu nazwisk znanego reżysera, który zmarł kilka lat temu. Pojawiła się kolejna część reportażu na Onecie i widzę mechanizm stary jak świat: presja, straszenie, miękkie szantaże. Zrób, co trzeba, albo cię zniszczę, bądź lojalna, podpisz klauzulę poufności. Znam ten układ z własnego życia. Było małżeństwo, które próbowało ustawić mnie pod ścianą. Najpierw uprzejmi, mili, cudowni ludzie, a kiedy zaczęłam się wycofywać, zrobiło się ciaśniej, aż została jedna właściwa decyzja. Do dzisiaj myślę, jak wyglądałaby publiczna jatka, gdybym wtedy dała się wciągnąć w lincz na mnie, a tak ludzie pokrzyczeli, co prawda wieszali na mnie psy, grozili. Owszem, publicznie. Kilka pisarek, dzisiaj zapewne bardzo wrażliwych o własny wizerunek, nie miałyby interesu, abym przypomniała tamten język i bardzo nieprzyjemne metody hejtowania mnie. Albo nastolatka z orderem. Biogram wypełniony sukcesami, tyle że napisany by pasował do kryteriów o stypendia finansowe. Dzisiaj matka tłumaczy: nie wiedziałam, byłam przeciwna. Wygodne. Odpowiedzialność można zsunąć niżej, najlepiej na dziecko. Nie jest to nowy model. Anna Delvey udawała dziedziczkę i latami funkcjonowała w elitach New York City, na Netflix jest o niej serial. Elizabeth Holmes sprzedawała wizję technologii, której nie było, film chyba też powstał. W obu przypadkach wystarczyło jedno: dobrze opowiedziany życiorys. U nastolatki ktoś musiał pisać wnioski, wysyłać aplikacje, pilnować terminów. Biogram sam się nie układa. To się stało normą. Podkolorować CV, dopisać nagrody, stworzyć własne laury, a następnie je cytować, przeinaczać. Znam poetki i poetów, którzy pompują swoje osiągnięcia do rozmiarów balonu meteorologicznego. Problem w tym, że balon pęka przy pierwszym spotkaniu. Zostaje cisza i zdziwienie, że za narracją nic nie stoi. Wystarczy zerknąć do Wikipedii, tyle tam bzdur i lukrowanych nieistotnych głupotek, oczywiście odpowiednio nazwanych i upiętych. Brrr.

Niektóre dźwięki zostają w ciele na zawsze

 

Nie mam czasu, ale oglądam Roostera odcinek po odcinku. Zachwyca mnie rektor uczelni, gra John C. McGinley, gdybym miała być rektorką, chociaż nie będę, to pragnęłabym być właśnie taką, jak on. Dziewczyny wracają z Paryżewa, więc pobiegłam odgruzować pokój Soso i fajna jest ta cisza. A z drugiej strony, tęsknie za moją Darkinoko. Przeczytałam artykuły o znanej reżyserce i pomyślałam o takich osobach jak ona, które znam z życia. Brrr. Znalazłam beret z antenką wełniany w kolorze słodkiej śmietany. Siedzę w nim teraz i myślę, czy chcę majówkę spędzić nad oceanem, czy mi się nie chce. Bo mój mąż, kiedy poproszę, jedźmy, rzuci wszystko i pojedziemy. Zaplączemy się w trawy i seapinks, które masowo kwitną, i będziemy gapić się przed siebie popijając kawę z termosów.

PS

Daria Danuta Lisiecka czyta mój wiersz w Babińcu Literackim

Zachwyca mnie, jak to robi. 

z wewnątrz ciała, które już nie potrzebuje słońca

Cykl (jeszcze nie wiem, czy Ferrumoria jest dla niego dobrym miejscem) zaczęłam pisać w połowie 2024 roku, ale zostawiłam go, bo zajęłam się innym... i zapomniałam o nim, później napisłam kilka tekstów o lekcjach osmozy i światła, w trakcie znowu pochłonęły mnie inne zamówione teksty. I teraz od kilku tygodniu pracuję znowu nad nimi. By zrobić w głowie przestrzeń dla innych rzeczy. Dzisiaj trzy, bo reszta to jeszcze szkice, które niosą mnie póki co po okolicy, kiedy wędruje tu i tam. 

Głos bluszczu

Są dni, gdy milknie nawet Shannon.
Wtedy oddycham głębiej — ciągnę się po ścianach,
rozpoznaję ślady: dziecięcy but,
mydło w deszczu, kredki, które zawsze spadają ostrzem w ziemię.

To nie wasza wina, że przestajecie wierzyć w liście.
Nad każdą raną rosłem w ciszy,
niektóre z was przytulały mnie czołem,
mówiły: nie bój się, to tylko świat.
A potem płakały.

Pamiętam.
Dziewczynkę w białym swetrze.
Mężczyznę, śmiał się pod wiatr.
Kobietę, której serce biło
na zewnątrz klatki — tak mocno,
że psy wyły przez sen.

Nie wierzę w przetrwanie. Tylko w przylgnięcie.
W mchy, które uczą się twojego zapachu,
zanim odejdziesz.

I w ten sposób, roślinnie,
byłem twoim synem, cieniem,
niepokonaną chorobą, wrosła w ogrodzenie.

Pręt

Niech cię nie zmyli rdza. Przyszła po mnie jak kochanka.
Najpierw językiem z deszczu, później całym ciałem i pogodą.
Odkąd pamiętam, nikt już nie buduje tu murów,
tylko się o nie opiera.

Słyszałem szepty matek, które mówiły dzieciom: nie dotykaj,
bo to żelazo. Jakby dotknięcie było przestępstwem.
Ale i tak każda dłoń zostawiała coś, co we mnie weszło głęboko.

Wiem wszystko o stawach i o bólu. O zimach, w których pękają domy.
O kobietach, które drapią paznokciem farbę i udają, że nie kochają.
O mężczyznach. Pragnęli być mostem, ale zostali hakiem w ścianie.

Zazdroszczę bluszczowi, jemu wybacza się wnikanie.
Zawsze jestem zbyt ostry albo prosty, dawno wbity w fundament.
Ale wiesz, czego nie znoszę? Kiedy ktoś mówi: to tylko kawałek metalu.

Dziecko (z domu za lasem)

Mama mówi, że nie wolno rozmawiać z roślinami,
bo nie mają ust, ale ja widziałam, jak cis mówił do jeżyny.
Poruszali się jak tancerze, albo kłócili się w języku,
którego jeszcze nie wymyślono.

Kiedy zasypiam, świat zmienia zapach. Dom staje się mniejszy,
a mój koc, dłuższy niż Shannon. Czasem śnię, że niosę nas wszystkich
w pudełku po herbacie. Ja, mama, pan z autobusu, który płacze,
i ptak. Powstaje z ognia.

Kiedyś zapytałam, czy bluszcz może mieć uczucia.
Mama wtedy powiedziała coś o przetrwaniu.
Ale ja myślę, że bluszcz po prostu boi się być sam.

Dzisiaj zjadłam pomarańczę i zostawiłam skórkę.
Może ktoś ją znajdzie i pomyśli, że byłam tu naprawdę.

o wkładaniu dnia w noc

 

Jesteśmy z Paddym sami. Dziewczyny poleciały do Paryżewa. Poszłam spać o trzeciej w nocy, bo wcześniej szeptałam do ucha Sophie najróżniejsze historyjki, żeby przebudziła się z uśmiechem i bez zająknięcia weszła w rytm wyjściowy, skarpetkowoubraniowy. Marta wystawiła jej adidasy do założenia, ale tutaj nastąpił zgrzyt, bo ona chce szemrzaste buty, takie beżowe, nie miałam pojęcia, o które chodzi, więc mówię: pokaż, które są szemrzaste. No i okazało się, że żadne beżowe, a zamszowe w kolorze szemrzastych śliwek. Więc musiałam wytłumaczyć jeszcze to i tamto. Pośmiałyśmy się i pomyślałam, że właśnie tak wygląda miłość. Uczesałam jej włosy, wtuliłyśmy się w siebie i zanotowałam w głowie jej zapach, pachniała snem ale świat już otwierał się na jej przyjęcie. I poszły w noc. Oczywiście Marta jeszcze po coś wróciła, i czekałam aż zobaczę światła hamowania na zakręcie. Długo nie mogłam zasnąć. Szum deszczu, równy i spokojny oddech męża. Wtuliłam się w to ciepło i usnęłam.

World Book and Copyright Day czyli Światowy Dzień Książki i Praw Autorskich

 

Czytam równolegle, jakby każda z książek była osobnym pokojem, do którego wchodzę bez pukania: Karl Ove Knausgård z jego bezwstydną szczerością, Barbara Klicka, która mówi półgłosem, Urszula Honek, z jej kruchością, która nie prosi o pozwolenie, Jakub Żulczyk, rozpinający rzeczywistość na nerwach, Anna Burns, która wie, jak brzmi napięcie pomiędzy słowami. I nagle, Edna O’Brien wciąga mnie jak wspomnienie, którego nie da się odłożyć na później. Czeka jeszcze Sally Rooney, jak list, którego się trochę boję otworzyć. Myślę dzisiaj o tym, że pisanie to powinien być zawód, nie tylko sposób oddychania przez innych. Książki są jak mosty zbudowane z cudzych dni. Gdyby ktoś zapytał, czym jest dla mnie literatura, odpowiedziałabym: to miejsce, w którym można być jednocześnie dzieckiem i świadkiem, kimś, kto pamięta, i kimś, kto dopiero się uczy patrzeć. Dziś odkładam zakładkę trochę ostrożniej niż zwykle. Jakby każda strona mogła się okazać pierwszą i ostatnią.

Krótki wiersz o miłości

Mężowi z okazji rocznicy

Pewnego dnia rozłożymy nas na stole jak schemat, który nie chce się zgodzić z rzeczywistością, twoje zostaw to i moje jeszcze chwila będą się o siebie ocierać jak dwa obce języki. Będę poprawiać napięcia w zdaniach, jakby dało się je ustawić raz na zawsze, a ty przesuniesz wszystko jednym gestem, i nagle okaże się, że oddychamy lepiej. Czasami jestem zbyt dokładna. Dzielę nas na warstwy, głębokości, powody, jakby miłość była projektem do obrony, a nie czymś, co psuje się przy każdym nadmiarze. Czasami ty jesteś zbyt pewny, jakbyś znał zakończenie, a przecież oboje wiemy, że ono zawsze przychodzi trochę za wcześnie albo za późno. I jednak zostajemy z tym całym nieporządkiem znaczeń, z listą cech, których nie potrafimy wyrzucić: odwaga, czułość, coś pomiędzy. Rano stawiasz przede mną kawę bez żadnej teorii, przypisów, i to jest jedyny moment, kiedy wszystko układa się samo, nieidealnie, nie do końca, ale wystarczająco, żeby nie zaczynać od nowa.

Anatomia zła

 

W historiach sądowych, powojennych, rekonstruowanych z archiwów i wyobraźni, nie chodzi tylko o przeszłość. One wracają jako mechanizm: chłodny, powolny, precyzyjny. Jakby sprawdzały, czy człowiek się czegoś nauczył. Noremberga (wersja z Russelem Crowe’em) idzie właśnie w ten rejestr: nie jest opowieścią o wielkiej historii, tylko o napięciu pomiędzy wiedzą a wyparciem. O tym, że zło rzadko pojawia się jako spektakl, a częściej jako procedura, język, system, który ma własną logikę usprawiedliwień. Sala sądowa nie rozwiązuje tego napięcia. Ona je tylko na chwilę unieruchamia. Jedna z końcowych scen z dworca w Norymberdze, gdzie żołnierz, Żyd, tłumacz opowiada lekarzowi psychiatrze o swojej rodzinie, co działa jak skrót całego powojennego pytania. Dlaczego to się stało tutaj? i odpowiedź, która nie jest ani filozofią, ani metaforą, tylko suchym rozpoznaniem mechanizmu: bo nikt nie zaprotestował na czas. Bo reakcja przyszła za późno albo wcale. Bo normalność potrafi się przyzwyczaić do nienormalnego szybciej, niż człowiek zdąży to nazwać. W innym filmie, W niemieckim domu przesuwa ten ciężar jeszcze bliżej ziemi. Tam nie ma wielkich trybunałów, są zwykli ludzie, którzy żyją obok tego, co niewyobrażalne, i próbują z tym funkcjonować: z wstydem, wyparciem, półprawdą. Wojna nie kończy się w archiwum. Ona zostaje w języku rodzinnym, w ciszy przy stole, w tym, czego się nie mówi. A sprawa sądowa krok po kroku obnaża sekrety. I wtedy te dwie przestrzenie, sala sądowa i zwykły dom, zaczynają się nakładać. Jedna pokazuje odpowiedzialność wprost, druga jej rozproszenie. Jedna próbuje nazwać sprawców, druga pokazuje, jak łatwo staje się współobecnym przez milczenie. To, co w tym zostaje, nie jest komfortowe. Nie przynosi ulgi. Raczej uczucie ściśniętego gardła, bo mechanizm nie wygląda jak przeszłość. On jest powtarzalny: widzenie i niewidzenie jednocześnie, świadomość i odsuwanie świadomości, sprzeciw, który przychodzi zawsze o krok za późno. I dlatego te filmy nie zamykają historii. One ją otwierają w teraźniejszości, nie jako analogię dokładnie tego samego, tylko jako ostrzeżenie o tym, jak szybko człowiek uczy się żyć obok rzeczy, których nie powinien zaakceptować nawet na chwilę.