O'czytani

 

Wchodzę na scenę. W sumie, to znalazłam się tam przypadkiem. Algorytm podrzucił informację o konkursie, wysłałam teksty bez oczekiwań. Kilka tygodni później siedziałam pomiędzy osobami, które przyszły słuchać twórców, kupić książki i spotkać ludzi. Od razu rozpoznałam Innyglos. Niektóre osoby zna się wcześniej niż następuje pierwsze spotkanie. Tak było i tym razem. Liczyłyśmy na autograf Szczepana Twardocha. On tymczasem był setki kilometrów stąd, prawdopodobnie siedział na tarasie w słońcu, a my siedziałyśmy w wielkiej sali słuchając kolejnych wystąpień. Tak wygląda współczesna geografia literatury. Autor jest gdzie indziej, a czytelnicy... nooo wiadomo.

Wróciłam do domu z dyplomem (zajęłam drugie miejsce), kilkoma rozmowami i poczuciem, że najważniejsze wydarzyło się poza sceną. W krótkich spotkaniach, wymianie zdań, rozpoznaniu drugiego człowieka w tłumie. Reszta była programem.

Dwa wiersze o miłości, bo taki był temat konkursu:

O miłości

To nie ona nas wybiera, chociaż przychodzi za późno,
trochę nie tam, gdzie pragnęliśmy, jak list bez adresu,
który i tak trafia pod skórę i zostaje, mimo braku potwierdzenia odbioru.

Zaczyna się od niewielkiej różnicy, od błędu, nikt go nie poprawił,
od spojrzenia, które zatrzymało się o ułamek sekundy za długo,
jakby czas sam nie był pewien, czy iść dalej.

Jest we mnie, nie jako pewność, raczej jako cicha obecność
pomiędzy zdaniami, w miejscu, gdzie głos drugiej osoby
nie znika po wypowiedzeniu, tylko osiada i zmienia ciężar rzeczy.

Nie mówię: na zawsze, to słowo ma zbyt twarde krawędzie,
zbyt wiele obietnic. Nie mieszczą się w ciele.
Mówię raczej: jeszcze, jakby każdy moment był czymś, co trzeba
dopiero uzgodnić ze światem.

Miłość nie jest łagodna.
Jest dokładna.
Wie, gdzie kończy się przeszłość,
a zaczyna to, czego nie potrafimy nazwać,
i zostaje tam, nawet gdy wszystko inne
wycofuje się bez słowa.

Ma w sobie coś z pamięci. Nie chce być tylko archiwum,
więc wraca w drobnych gestach, w powtórzeniach.
Nie są już tym samym, ale nie potrafią być czymś innym.

Kolor pojawia się nagle, zbyt głęboki, żeby go oswoić,
jak ślad po dotyku. Był prawdziwszy niż wszystkie wyjaśnienia
razem wzięte. Żyjemy w zdaniu, które się nie kończy,
rozciągniętym pomiędzy tym, co było, a tym, co nadal domaga się miejsca,
i czasami mam wrażenie, że sens nie jest w tym, co mówimy,
tylko w tym, co zostaje niewypowiedziane.

Myślę o miłości jak o korekcie, która nigdy nie jest ostateczna,
o ciągłym wracaniu do tego samego wersu, żeby sprawdzić,
czy można go przeczytać inaczej, łagodniej, uważniej,
bez konieczności wymazywania.

A przecież ciało pamięta wszystko, każde zawahanie, nadmiar,
próbę ocalenia czegoś, co nie chciało zostać ocalone.
Wieczorem nostalgia rozkłada się powoli, nie jako żal,
raczej jako ciepło, które nie ma już źródła,
ale nadal ogrzewa dłonie. I wtedy rozumiem,
że miłość nie potrzebuje zakończenia,
że jej jedyną formą trwałości
jest to, że nadal się w nas wydarza. Podskórnie,
bez zgody, bez ostatniego zdania.


Powroty

Wracamy nie do siebie, tylko do śladów po sobie, do miejsc,
które pamiętają więcej niż my, i nie pytają, dlaczego znikaliśmy
bez uprzedzenia. Kiedy oddycham, słyszę coś większego niż nas,
nie nazwę tego, żeby nie zepsuć. Rytm. Raz nas unosił,
a teraz spokojnie usuwa wszystko, co zostawiliśmy
zbyt blisko brzegu.

Patrzysz, jakby to był tylko widok,
liczę: ile jeszcze razy ciało się zawaha, ile ciszy zmieści
się pomiędzy jednym zdaniem a drugim,
ile zim można przeżyć, zanim przestaniemy udawać,
że to tylko pogoda.

Chodzimy.
Czasem razem, ale każde z nas osobno
w swojej wersji chłodu.

Mówisz: za ostro, ja: to jedyne, co jeszcze mówi prawdę.
Mówisz: nie trzeba pamiętać, od tego są daty, listy, przypomnienia.

Wiem tylko, że nic z tego nie działa, bo to, co ważne,
i tak wraca bez zaproszenia, w najmniej odpowiednim momencie,
jak kaszel w środku nocy.

Używamy tych samych słów do zupełnie innych rzeczy.
Układasz z nich komunikaty, ja próbuję nimi zakryć to,
czego nie da się już odwołać. Bo wszystko jest nietrwałe w sposób,
którego nie nauczyli nas w żadnej ze szkół, myśl znika szybciej niż się pojawia,
dotyk nie zdąży się utrwalić, a jednak ciało zapisuje go dokładniej
niż jakiekolwiek archiwum.

Jest taki moment, zatrzymujemy się bez powodu,
i powietrze robi się cięższe, jakby coś miało się wydarzyć,
albo już się wydarzyło i nie wiadomo, czy to jeszcze trwa.

Mówisz: czasami.
Ja: to nie ma przerw.

I nie chodzi o wielkie rzeczy. Raczej o to, że wszystko, co robimy,
układa się wokół jednego, niewidocznego punktu,
tego, czy jesteśmy obok, czy tylko się mijamy w tej samej historii.

Bo prawda jest prostsza, niż chcemy:
to wszystko, te drogi, rozmowy, chłód,
nawet drobne przedmioty, które gubimy i znajdujemy,
nie mają znaczenia. Zaczynają istnieć dopiero wtedy,
kiedy oddychamy w tym samym rytmie, choćby przez chwilę,
choćby nie do końca świadomie.

I może o to chodzi w powrotach, że nie przywracają tego, co było,
tylko sprawdzają, czy jeszcze potrafimy być
w jednym oddechu, bez gwarancji, że to wystarczy.

O piątku

 

Ogarnęłam się trochę, chociaż nic szczególnego się nie wydarzyło. Uporałam z pracą, mąż odebrał samochód od mechanika, a rachunek był dokładnie taki, jakiego można się spodziewać po rachunku od mechanika. Mąż przy okazji wrócił z truskawkami. Córka ugotowała obiad. Makaron, tofu, warzywa i sos, którego nazwy nie potrafię powtórzyć, więc o nic nie pytajcie. Coś koreanicznego albo japonicznego. W jej wykonaniu granice pomiędzy krajami nie mają większego znaczenia. Liczy się smak. Ma w sobie rzadką umiejętność zamieniania zwykłego posiłku w coś niezwykle smacznego i estetycznego. Pojechaliśmy do polskiego sklepu po twaróg i wróciliśmy z rzeczami których nie planowaliśmy kupować. Sophia od kilku tygodni chodziła z dyndającą jedynką, aż wreszcie pozwoliła mamie wyciągać zęba z dziąsła. Była z siebie dumna i blada. Przybiegła późnym wieczorem i kilka minut przed północą wydała polecenie, by natychmiast zadzwonić do babci w Polsce. Nie poprosiła. Zarządziła. Normalnie trudno ją namówić do rozmowy przez telefon, ale tego wieczoru była stanowcza. Później oznajmiła Marcie, że nie chce pieniędzy od wróżki zębuszki. Ząb zamierza zachować, a pieniędzy ma wystarczająco dużo. Śmialiśmy się do łez. Jest coś rozbrajającego w dziecku, które już zdążyło uznać, że kapitał został zgromadzony i dalsze inwestycje nie są konieczne. Mam odciski na dłoniach od ciężarków, uczulenie po kremie do twarzy i jakiś zastój, którego nie potrafię nazwać. Nie jest duży, ale siedzi gdzieś z tyłu głowy jak pochmurny czerwcowy dzień. Za to wreszcie uporządkowałam blogi. Przez miesiące wszystko mi się mieszało, gubiło, znikało w nadmiarze informacji. Teraz znowu widzę ścieżki pomiędzy tymi miejscami. To niewielka rzecz, ale czasami właśnie od takich drobiazgów zaczyna się odzyskiwanie orientacji. Żadnych wielkich objawień. A jednak pomyślałam, że życie częściej układa się z takich właśnie zestawień niż z przełomów. Trzeba tylko uważać, żeby ich nie przeoczyć, kiedy wszyscy wokół próbują nam sprzedać coś większego, głośniejszego i rzekomo ważniejszego. W niedzielę jedziemy do Dublina na spotkanie autorskie ze Szczepanem Twardochem.

Jak jesteśmy robieni w bambuko

 

Przeglądając FB, zawiesiłam się na spotkaniu autorskim z kimś, kto podaje, że jej książka była nominowana do Angelusa (Literacka Nagrody Europy Środkowej), a że od lat przyglądam się tej nagrodze, pomyślałam, no jak to, przecież nie pamiętam tego tytułu ani autorki. Pomyślałam, że coś nie tak jest z moją pamięcią, ale okazało się, że jednak pamięć jest w porządku, sprawdziłam. To autorka robi ludzi w bambuko. Oczywiście, to nie jest odosobniony przypadek i nie ma sensu udawać, że to pomyłka językowa. W literackim obiegu od lat funkcjonuje praktyka podkręcania biogramów, w której granica pomiędzy faktem a jego interpretacją jest celowo rozmywana. Najczęstszy mechanizm jest prosty: zgłoszenie staje się „nominacją”, zakwalifikowanie „wyróżnieniem”, obecność w długiej liście „sukcesem”, a udział w konkursie „osiągnięciem o randze”. To nie wynika z nieznajomości terminów. W większości przypadków osoby publikujące biogramy albo ich redaktorzy wiedzą, jak działa proces nagród. Wiedzą, że zgłoszenie to etap techniczny, a nominacja to decyzja jury. Wiedzą też, że te pojęcia nie są wymienne. Mimo to są zamieniane. Powód jest banalny: biogram działa jak narzędzie awansu. Ma zwiększyć widoczność autora, ułatwić wejście do programów festiwalowych, zdobycie stypendiów, zaproszeń, recenzji. W takim systemie precyzja przegrywa z efektem. I co wy na to? Budować sztuczną hierarchię sukcesu, w której realne decyzje jury tracą przejrzystość, rozmywa się znaczenie, czy jest to jednak tylko miękkie kłamstwo?! I tak, to się powtarza od lat. Nie zawsze w formie jawnego kłamstwa. Niedawno internet kipiał z powodu takich przeinaczeń, które popełniła nastolatka. Otrzymała nawet order od prezydenta. Ale o tym już było, chociaż to ten sam mechanizm kłamstwa. Inne osoby zbijają niezły kapitał na przesunięciu znaczeń, akcentując je w innych miejscach (wikipedia) bez znaczenia. Wszyscy to widzą, ale mało kto chce skorygować, bo każdy w jakimś stopniu korzysta z tej samej logiki. Problem nie zniknie sam. Dopóki biogram będzie traktowany jako narzędzie promocji zamiast opisu faktów, dopóty te przesunięcia będą się utrzymywać. 

O porzuceniu

 

Ludzie nie znikają od razu. Najpierw przesuwają krzesło o kilka centymetrów, po jakimś czasie przestają pamiętać, po której stronie ulicy rosną twoje drzewa. Jeszcze później wracają z tym samym uśmiechem, tylko już nie wiadomo, do kogo jest przypięty i co właściwie znaczy. Przez jakiś czas można udawać, że wszystko zachowało dawny kształt. Podawać sobie kubki, wiadomości, ostrożne zdania. Układać drogę z drobnych gestów, jakby wystarczyło kilka desek nad wodą, żeby nie zauważyć nurtu. Próbowałam być bliżej. Jak ktoś, kto podczas mgły zwalnia na zakrętach i zostawia włączone światła. Nie dlatego, że zna drogę lepiej. Z uwagi. Lecz uwaga także ma swoją wytrzymałość. Pewnego dnia odkrywasz, że rozmowa nie przypomina już rozmowy. Bardziej kontrolę bagażu na opuszczonym lotnisku. Otwierasz dłonie, kieszenie, wspomnienia, a po drugiej stronie ktoś nadal pyta, co próbujesz ukryć. I wtedy dzieje się coś małego. I nie trzaskają drzwi, nie rozstępuje się ziemia. Po prostu kolor, zaczyna blaknąć. Najpierw znika ulubiony kolor, ten od późnych spacerów i śmiechu bez powodu. Potem przygasa szarobłękit, ten od zwierzeń. Na końcu zostaje barwa starych znaków drogowych, których nikt już nie czyta, ale wszyscy omijają. Nie mam żalu. Żal jest zbyt dumny. Jestem raczej zdziwiona, że można tak długo nieść komuś wodę, a zostać zapamiętaną jako susza. Więc kiedy odchodzą, nie zatrzymuję ich. Nie dlatego, że przestali być ważni. Dlatego, że droga nie jest tylko kierunkiem. Jest również zgodą na to, że nie każdy potrafi iść obok. Niektórzy przez całe życie maszerują krok przed tobą, oglądając się z nieufnością. Inni zostają w tyle, licząc ślady. A ty idziesz dalej. Przez krajobraz poranka, w którym mokre trawy mają kolor niedopowiedzenia, a rzeka niesie odbicia chmur, nie pytając, czy są jej wierne. I okazuje się, że porzucenie nie zawsze oznacza stratę. Czasami jest tylko cienką linią uwolnioną od ciągłego tarcia. Innym razem miejscem, gdzie można stanąć bez tłumaczenia własnego cienia.

Świt na języku (wariacja ciszy z wnętrza liścia)

 

Cisza weszła boso. Zanim ją zobaczyłam, usiadła w rynnie –
udając liść, który nie zdążył opaść.

Nie robiła hałasu. Była dźwiękiem pozostawionym w garnku
po zupie, ciepłym jeszcze, ale już nie do powrotu.

Powiedziała:
dziecko uczy się świata nie przez nazwy,
lecz przez nagłe znikanie.

Dotknęła ściany. Na jej powierzchni wykwitł kształt –
niepodpisany, ale znajomy jak rana na krawędzi filiżanki.

Pamiętasz ten świt, gdy mleko się zagotowało,
a nikt nie zauważył?

Byliśmy tam. Zbierając z podłogi oddechy,
zanim nauczyliśmy się mówić kocham bez pytania.

Widziałam, jak sosna zaczyna się bać.
Nie przed siekierą – przed dzieckiem, które pierwszy raz zapytało:
czy drzewo czuje ból?

A my nie umieliśmy odpowiedzieć ani ciszą, ani krzykiem.

Włożyłam list w środek pomarańczy. Nie po to, by go znaleźć –
tylko po to, by był tam, gdy kiedyś świat pęknie na pół
i ktoś zapragnie wyczytać z miąższu sens.

Cisza nie wyjaśnia. Pojawia się w chwili, gdy odwracasz wzrok
od tego, co zbyt proste.

Być może wszystko zaczęło się od oddechu w skórce mandarynki
albo od łzy, która nie znała powodu – tylko datę.

Jeśli wrócimy tu kiedyś, niech to będzie w języku glonów.
Niech nas uczą te, które nie pytają o przyszłość –
mech, pająki, dzieci śpiące w nieznanym.

Nie zapalaj światła. Nie czytaj listu.
Tylko połknij świt, zanim wystygnie.

z Emiterium (70/71)

Zbliżają się wakacje

 

Niedługo lecę do Polski i tak sobie czytam najróżniejsze wieści. Jak na przykład Dominik Tarczyński szerzy swoje kocopoły tu i tam, Patryk Jaki dokłada swoje, Ziobro śmieje się z miękiszonów, a Romanowski… chyba nie wyłapałam czy służby mają go na oku, gdzie. Pozostają jeszcze inni rozproszeni i bezkarni. No i co z tym wszystkiem Panie Donaldzie Tusk? Twoja koalicja brnie w kryzysie i to w znacznie poważniejszym niż PiS. Problemem nie jest już opozycja. Problemem jest narastające przekonanie własnych wyborców, że przez cały ten czas rządzenia nie wydarzyło się nic, co uzasadniałoby entuzjazm z jesieni 2023 roku. Wyczytuję z komentarzy to tu to tam rozczarowanie. Nadmiarowe, pączkujące rozczarowanie. Przez osiem lat jako opozycja do PiSu budowaliście obraz państwa wymagającego naprawy. Obserwowaliśmy ogromne nadużycia władzy, zawłaszczanie instytucji, bezkarność polityków, żenując propagandę, która polaryzowała społeczeństwo, łamanie standardów demokratycznych. Miliony ludzi uwierzyły, że po zmianie rządu przyjdzie nie tylko nowa administracja, ale również nowa jakość polityki. Dzisiaj zadaję wam pytanie: gdzie ona jest? Największym błędem koalicji okazało się przekonanie, że zwycięstwo wyborcze było wyrazem głębokiego poparcia dla jej programu. Tymczasem było przede wszystkim aktem sprzeciwu wobec PiS. To zasadnicza różnica. A wiecie jak to działa. Sprzeciw jest energią jednorazową. Nadzieja wymaga codziennego podtrzymywania. A koalicja przez długi czas zachowywała się tak, jakby sam fakt odsunięcia PiS od władzy miał wystarczyć na całą kadencję. Tymczasem ja i moi znajomi nie głosowaliśmy przeciwko czemuś. Głosowaliśmy przede wszystkim za czymś. I właśnie tego za czymś dzisiaj brakuje. Najbardziej dotkliwe jest poczucie niespełnionych obietnic dotyczących rozliczeń.

Ktoś mi powiedział, że powinnam śledzić szczegóły prawne. Serio?! Większość ludzi tego nie robi. Nie analizuje sporów konstytucyjnych. Nie roztrząsa kompetencji prokuratury czy zawiłości sądowych procedur. Jeżeli o mnie chodzi, to obserwuję bardzo prosty obraz: politycy, którzy mieli ponieść konsekwencje, nadal funkcjonują w przestrzeni publicznej. Wielkie zapowiedzi zderzyły się z rzeczywistością, która wygląda jak ciąg dalszy bezkarności. Ziobro, Romanowski, Morawiecki, Kaczyński, Czarnek, Obajtek, Mejza, Sasin, Kamiński i cała reszta… i jeszcze Elżbieta Witek, Szydło. Ale zostawiam ich, bo przecież zbliża się koniec kadencji. I cóż koalicjo. Przyjrzałam się nastrojom społecznym, żadne pikiety/miasteczka i inne afery prawej strony, gadki szmatki nie przykryją tego, co się nie wydarzyło. Sytuacja młodych ludzi, bo uważam, że to jest najbardziej zaniedbany temat, który pcha ich w objęcia Konfederacji. W ostatnich latach Polska weszła w fazę głębokiego kryzysu mieszkaniowego. Pokolenie dwudziesto- i trzydziestolatków coraz częściej żyje w poczuciu trwałej niepewności. Wysokie ceny mieszkań, koszty najmu, nieprzewidywalny rynek pracy, odkładanie na później założenia rodziny (brak przyjaznej polityki socjalnej, braki solidnego wsparcia rodzin, czyli żłobki, przedszkola), to nie są dla młodych abstrakcyjne problemy ekonomiczne. To ich codzienność. A jednak trudno wskazać jedną wielką reformę, która stałaby się symbolem zmiany pokoleniowej. Młodzi nie potrzebują kolejnych konferencji prasowych. Potrzebują dowodu, że państwo zauważa ich sytuację. Kiedy tego nie dostają, zaczynają szukać alternatyw. I konfederacja czuje w tym swoją szansę, Serio, nikt z Was tego nie dostrzega? Ta miłość do radykalnej prawicy nie pojawiła się nagle czy antysystemowe ruchy. Po prostu szukają kogokolwiek, kto mówi o ich problemach. Podobny mechanizm działa wśród kobiet. Historyczna mobilizacja wyborcza kobiet nie była zjawiskiem przypadkowym. Była odpowiedzią na poczucie zagrożenia praw i podmiotowości. Wiele osób uwierzyło, że zmiana władzy przyniesie realne zmiany w obszarze praw reprodukcyjnych, ochrony zdrowia i bezpieczeństwa. I co? No nie zrzucajcie wszystkiego na weta prezydenta. To już nie działa. Co zobaczyły kobiety? Wielomiesięczne spory koalicyjne, wzajemne blokowanie inicjatyw oraz polityczne kalkulacje. Na polityczki nie mogę patrzeć, czuję się przez Was wszystkie oszukana. Polityka ma jedną brutalną zasadę: wyborca może wybaczyć porażkę, ale rzadko wybacza poczucie, że został wykorzystany jako narzędzie wyborcze. Czy to do Was dociera koalicjo? Do tego problem z Polską 2050. Szymon Hołownia wszedł do polityki jako symbol zmęczenia starym konfliktem. Miał reprezentować coś nowego, bardziej obywatelskiego i mniej plemiennego. Dziś stał się częścią dokładnie tego samego systemu, wobec którego miał być alternatywą. Dno dna. Niech Ci ludzie już się lepiej nie odzywają. Jeszcze większym ciężarem dla koalicji stał się PSL. Niezależnie od rzeczywistych proporcji odpowiedzialności, ugrupowanie Władysława Kosiniaka-Kamysza zaczęło funkcjonować jako symbol politycznego hamulca. Za każdym razem, gdy pojawia się temat praw kobiet, związków partnerskich czy świeckości państwa, część opinii publicznej słyszy ten sam komunikat: nie da się, bo PSL. Ale ja nie głosowałam na PSL. Tylko na całą koalicję.

Skoro wiedzieliście, że nie jesteście w stanie zrealizować obietnic, dlaczego składaliście je z taką pewnością? Niepokojącym zjawiskiem jest coś jeszcze. Polaryzacja zaczyna się wyczerpywać. Przez dwie dekady konflikt PO-PiS organizował polską politykę. Dziś coraz większa część społeczeństwa odczuwa zwyczajne Z M Ę C Z E N I E tym konfliktem. Szczególnie młodsze pokolenia nie chcą już słuchać, kto bardziej nienawidzi przeciwnika. Chcą wiedzieć, kto ma pomysł na mieszkania, edukację, ochronę zdrowia, bezpieczeństwo ekonomiczne i rozwój kraju. Politycy obu stron zdają się tego nie dostrzegać. A przecież recepta nie jest skomplikowana. Koalicja musiałaby przede wszystkim odzyskać zdolność działania. Nie kolejnych deklaracji. Działań. Jedna wielka reforma mieszkaniowa. Jedno spektakularne uproszczenie dostępu do usług publicznych. Jedna odważna reforma sądownictwa uzgodniona ponad podziałami. Jedno rozwiązanie, które młodzi ludzie odczują w swoich portfelach. Jedna decyzja pokazująca kobietom, że ich głos nie był wyłącznie wyborczą walutą. Potrzebna jest również szczerość. Jeżeli czegoś nie da się zrobić z powodu prezydenckiego weta, należy to powiedzieć wprost. Jeżeli koalicja nie ma większości dla określonych zmian, również należy powiedzieć to uczciwie. Polacy coraz częściej wybaczają ograniczenia, ale coraz rzadziej wybaczają polityczny marketing. Najważniejsze jednak jest odzyskanie wyobraźni. Tik tak, tik tak. To jest ostatni moment Panie Premierze. Twój rząd sprawia dzisiaj wrażenie administracji zarządzającej kryzysem po poprzednikach. To za mało. Ludzie nie głosują na księgowych historii. Głosują na tych, którzy potrafią opowiedzieć przyszłość. Jeżeli obecna władza nie stworzy takiej opowieści, może przegrać nie dlatego, że społeczeństwo pokochało PiS. Może przegrać dlatego, że miliony ludzi przestaną wierzyć, iż ktokolwiek w Warszawie rozumie ich życie. A wtedy zwycięża nie konkurencja. Wtedy zwycięża frustracja. Wystarczy spojrzeć na referendum w Krakowie. Czy pójdę wybierać w następnych wyborach? Nie wiem, to zależy, co zrobi Tusk.

Celebryci

Rano zerknęłam do sociali i nie wiem dlaczego wpadła mi na wall Pani Rozenek w czymś wielkim na głowie i pomyślałam, że spaceruje gdzieś w Afryce. Poźniej doczytałam, że to kolejna wymyślona charytatywna gala. I tak, nie podzielam zachwytów nad jej stylizacją. Dla mnie to kolejny przykład tego, jak łatwo zamienić cudzą kulturę w scenografię dla własnej promocji. Nazywanie takiego czegoś opowieścią o szacunku nie zmienia faktu, że mamy do czynienia z celebryckim spektaklem, w którym afrykańskie dziedzictwo staje się dekoracją dla zdjęć na Instagramie.

Historia relacji Europy z Afryką nie jest historią niewinnej fascynacji kulturą. Jest historią kolonializmu, eksploatacji i zawłaszczania. Dlatego przebieranie się za afrykańską arystokrację, królową czy księżniczkę przez osoby, które nie mają z tym doświadczeniem żadnego związku, budzi mój dyskomfort. Zwłaszcza gdy odbywa się to podczas luksusowej gali, na której bogaci ludzie opowiadają o pomaganiu innym. Jeśli rzeczywiście chodziło o uhonorowanie kultury Ghany, można było zaprosić do współpracy ghańskie projektantki, tkaczki, farbiarki czy rzemieślniczki i realnie wesprzeć lokalne społeczności. Można było pokazać ich pracę, nazwiska i historie. Tymczasem dostaliśmy kostium oraz gotową narrację o noszeniu opowieści. Nie, nie nosi się opowieści. Opowieści się zna, rozumie i szanuje. Sama stylizacja nie daje prawa do mówienia o doświadczeniach, których się nie przeżyło.

I jest jeszcze jeden aspekt. Filantropia nie staje się bardziej wartościowa dlatego, że towarzyszy jej spektakularne przebranie za kilkadziesiąt tysięcy złotych. W czasach, gdy wiele rodzin zbiera pieniądze na leczenie dzieci metodą zrzutki w internecie, trudno nie zauważyć kontrastu pomiędzy deklarowaną troską o innych a ostentacyjnym luksusem. Z zewnątrz wygląda to bardziej na pokaz statusu, potrzebę skupienia uwagi i budowanie marki osobistej niż na skromne wspieranie potrzebujących. Afryka została tu wykorzystana jako estetyka. A estetyka to nie to samo co szacunek. Można się zachwycać kunsztem wykonania stroju. Niestety widzę w tym przede wszystkim kosztowny kostium i bardzo powierzchowną historię o kulturze, która nie należy do osoby ją opowiadającej. W 2026 roku powinniśmy umieć odróżniać zainteresowanie inną kulturą od wykorzystywania jej jako efektownego rekwizytu. Poza tym Łatwogag zaprezentował najbardziej humaistyczny sposób pomagania potrzebuącym, bez całej tej luksusowej celbryckiej otoczki.

Narzędzia obronne

 

najpierw wycofano białe linie z dróg szybkiego ruchu
ktoś napisał w raporcie
że człowiek zbyt łatwo przywiązuje się
do kierunku

od tej pory jezdnie przypominały długie kawałki
taśmy izolacyjnej klejonej przez noc
do powierzchni kraju

mówiono o nowej ostrożności
o relacjach pozbawionych ostrych krawędzi
jakby czułość była materiałem łatwopalnym
a nie czymś
co trzyma rękę przy życiu

czarny drukowano na czarnym
z precyzją ulubionego studia typograficznego
i tylko dzieci jeszcze odruchowo
przechylały kartki pod lampą
jakby świat można było przeczytać
po śladzie połysku

później długo noszono nadzieję wysoko pod gardłem
na cienkich smyczach obok kart dostępu i kluczy do biura

miała kształt małego półksiężyca wyciętego z folii ochronnej
nie dawała bezpieczeństwa ale odbijała twarz
w uprzejmy sposób

był taki okres
że ludzie zostawiali sobie trochę ciemności
na specjalne okazje jak czarne ubranie
które dobrze leży dopiero po latach

teraz wszystko świeci od środka
nawet milczenie nie ma już miejsca
gdzie można zgubić wzrok albo czyjeś imię

wszędzie ten sam granat
źle zmieszany z czernią
kolor projektu który ratowano
dodając jeszcze więcej czarnego

młodzi poruszają się ostrożnie
osoby niosące szkło we własnej klatce piersiowej

od początku wiedzą że serce powinno być minimalistyczne
najlepiej cienkie bez zbędnych ozdobników
nikt już nie biegnie przez deszcz
za drugim człowiekiem

uczono ich jak składać emocje w wąskie prostokąty
żeby łatwiej mieściły się w kieszeni płaszcza
albo w historii przeglądarki

czasem patrzę na nich z czułością tak zimną
że wygląda jak ironia

jak biały motyl który nauczył się siadać
wyłącznie na kodach kreskowych

najgorsze zaczęło się później

kiedy odkryto że cisza nie ma żadnej głębokości
jest tylko idealnie matową powierzchnią
na której nie zostają odciski palców

i wtedy niektórzy zaczęli nocami
rysować cienkie białe kreski
na czarnych ścianach

ostrożnie
jakby od jakości tej linii
zależał jeszcze kształt drogi

albo możliwość
że człowiek mimo wszystko
potrafi wrócić do drugiego człowieka
bez dumy
z ciemności
i bez potrzeby światła


PS

mąż: czy to przez remot drogi napisałaś wiersz?
ja: tak
mąż: zaniam namalowano te wszystkie białe kreski, miałem wrażenie, że droga nie ma równej powierzchni
ja: bo nie ma, żadne linie tego nie poprawią. 

Życie bez obietnicy

 

Po pewnym czasie przestaje się zostawiać uchylone drzwi, jakby jeszcze ktoś albo coś miało wrócić i wyjaśnić, dlaczego tyle energii poszło na podtrzymywanie narracji, która od dawna przypominała źle spasowany grzbiet książki, rozchodzący się pod palcami dokładnie w miejscu, gdzie miało zaczynać się znaczenie. Najciszej dzieje się właśnie to, że człowiek przestaje układać siebie w kierunku przyszłości. Nie siedzi już na walizkach ani nie sprawdza nerwowo godziny, jakby istniał pociąg mogący wywieźć go do lepszej wersji własnego życia. Na początku trudno odróżnić to od zmęczenia, bo świat panicznie boi się wszystkiego, co nie błyszczy intensywnością. Nawet uczucia reklamuje się teraz jak nowe kroje pisma: bardziej wyraziste, lżejsze optycznie, z poszerzoną rodziną emocji. Tymczasem najważniejsze rzeczy wydarzają się zwykle czarnym na czarnym. W miejscach, gdzie wzrok potrzebuje czasu, żeby nauczyć się odróżniać powierzchnię od głębokości, czyjąś obecność od hałasu wykonywanego wokół samotności. Kiedyś wydawało mi się, że relacja powinna przypominać drogę szybkiego ruchu z dobrze namalowanymi białymi kreskami, które nawet nocą utrzymują człowieka po właściwej stronie ciemności. Teraz bardziej ufam ścieżkom wydeptanym ostrożnie pomiędzy kuchnią a pokojem, jednym zmęczeniem a drugim. Takie małe geometrie przetrwania. Nikt nie robi im zdjęć. Świat wciąż domaga się przecież historii, najlepiej takich, w których wszystko prowadzi do przemiany albo katastrofy, bo zwykłe trwanie fatalnie wygląda w mediach społecznościowych i jeszcze gorzej w cudzych oczekiwaniach. Dlatego ludzie nauczyli się mówić o sobie językiem zwiastunów filmowych. Tymczasem większość życia przypomina raczej instrukcję składu czasopisma, pełną korekt nanoszonych ołówkiem, delikatnych przesunięć światła pomiędzy literami, mikroskopijnych decyzji, od których zależy, czy zdanie zacznie oddychać, a może umrze w zbyt ciasnym układzie. Po czasie zaczyna się rozumieć, że bliskość nie polega na nieustannym odczuwaniu. Czasami największą formą miłości jest brak potrzeby nieustannego interpretowania siebie nawzajem. Nikt nie pyta już dokąd to zmierza. Jakbyśmy wreszcie przestali traktować drugiego człowieka jak projekt architektoniczny przyszłego szczęścia. I może właśnie wtedy pojawia się ostrożność, ale nie ta nerwowa, wynikająca z lęku przed utratą. Bardziej przypomina skupienie konserwatorki papieru, która obraca w dłoniach cienką kartkę, wiedząc, że przetrwała więcej, niż widać na pierwszy rzut oka. Niektóre dni mają kolor przepalonego grafitu, inne wyglądają jak mleczne litery drukowane na zbyt wilgotnym papierze. I nagle okazuje się, że wcale nie trzeba ich poprawiać. Że życie nie jest projektem okładki, tylko materiałem noszącym ślady składania, ocierania, przenoszenia z miejsca na miejsce. Czasami jeszcze słyszę ludzi mówiących o sensie, jakby był adresem, pod który można kiedyś dojść bez pomyłki. Ale coraz częściej myślę, że sens przypomina cienkie białe kreski na jezdni po deszczu. Widać je tylko pod odpowiednim kątem i tylko wtedy, gdy nie próbuje się jechać za szybko. Reszta jest zwykłym rytmem ciała, oddechem kogoś śpiącego obok, ciszą, która nie wymaga już tłumaczenia ani wielkiej literatury stojącej za plecami. I może właśnie to jest najtrudniejsze, że życie bez obietnicy wcale nie staje się mniejsze. Ono tylko przestaje udawać, że musi być widoczne z bardzo daleka.

O ciszy

 

I wtedy powiedziałam, że wszystko już jasne,
ale nie było. Było wręcz niejasne,
jak noc na przełomie, kiedy ktoś zdmuchuje
resztki światła z ust, a ono się nie daje.
I zostaje w powietrzu sztuczny ślad oddechu, migotanie.

Celtycka wiosna, tylko że nie. Coś żarzyło się pod skórą,
Wszystkie obnażone gesty, słowa jak kartki,
zbyt lekkie, by coś ważyć, zbyt ciężkie,
by ich nie rzucić. Taki węzeł, co pęka zanim go ktoś zawiąże.

Nie, no wiesz, to się nie klei, powiedział, a ja,
wbrew logice, widziałam wszystko w ciągłym ruchu.
Sznury, węzły, nitki jakbyś wędrował po śladach,
które nigdy nie były twoje. Zawsze gdzieś obok,
zawsze na marginesie. Pamiętasz margines?
Ten biały cień co zostawia papier, kiedy światło się nie patrzy?

To wszystko nie było o nim, nie było o mnie.
Nie było o węzłach, on je przecinał, bo nie potrafił wiązać.
Było o słońcu. Wbijało się w szyby, niewybaczalnie
na zawsze. Było o zwykłości. Stawia mur,
niewidzialny i taki solidny, jakby nigdy nie istniał.

Siedzę teraz na krze, ona płynie gdzieś tam,
może do ciebie. Może do nikogo.
I może się roztopi zanim odnajdzie brzeg.
Może to lepiej. Może to było wszystko, co mogłam obiecać.

A kiedy słowa płynęły przez powietrze z ust,
już nikt nie słuchał, pozostałości światła
rozpraszały się na zakurzonej podłodze,
I coś się niosło, czego nie rozumiał nikt,
na pewno nie on, ani ja.

Rzucane petardy w podwórkach,
a potem tylko cisza, bo ktoś zdmuchnął światło,
bo ktoś powiedział, że to już czas.

I matka. Miała w torbie wszystko, co najgorsze:
zasmarkane chusteczki, wspomnienia,
pośpieszne oddechy dzieci,
strzelały w poezję, jak w tarcze,
nie wiedząc, że ranią.

Koło moich rodziców też ktoś rzucał petardy.
Leciały też słowa. Głupie, takie. Zostawiały znaki
w powietrzu, w każdej fałdzie podłogi
w samym sercu dnia, tam, gdzie czas
przestawał mieć znaczenie.

I jeszcze raz o czerni

 

Nie trzeba być wampirem, żeby lubić czerń. Trzeba po prostu mieć własny gust, własny język estetyki albo zwyczajnie dobrze się czuć w tym, co się nosi. Czerń bywa elegancją, spokojem, ochroną, buntem, minimalizmem, wygodą, sztuką, cieniem po ciężkim dniu albo po prostu kolorem, który pasuje do wszystkiego. Nic więcej. Za to niepokojące jest coś innego, potrzeba oceniania obcych ludzi po kolorze sukienki. To osobliwy rodzaj ubóstwa wyobraźni: patrzeć na człowieka i widzieć wyłącznie za smutno, dziwnie, wampir. Jak bardzo trzeba być ciasnym w środku, żeby cudzy płaszcz uruchamiał potrzebę szydzenia? Ludzie bez tolerancji często mówią o wolności, dopóki ktoś nie wygląda inaczej niż oni. Wtedy zaczyna się mała policyjka gustu, emocji, fryzur, tatuaży, dziecięcych ubrań, koloru ścian i sposobu istnienia. Najgłośniej komentują ci, których przeraża indywidualność. Bo człowiek pewny siebie nie traci energii na pilnowanie, czyje dziecko nosi czarną bluzę. I jeszcze ten absurdalny zwyczaj dopisywania psychologii do koloru ubrań. Jakby garderoba była diagnozą charakteru, a osoby w pastelach były automatycznie dobre, a w czerni mroczne. Historia świata pokazuje raczej coś odwrotnego: okrutni ludzie często ubierali się całkiem zwyczajnie. Może więc warto zostawić ludziom prawo do własnej estetyki. Do czerni, różu, cekinów, glanów, koronki, ciszy i ekstrawagancji. Dorosłość zaczyna się tam, gdzie kończy się potrzeba wyśmiewania cudzej odmienności.

O mostach

 

Łatwość procesu twórczego

 

Trafiłam dzisiaj na kolejną okładkę wygenerowaną przez algorytm, wydawczyni chwali się, że będzie książka. Patrzę na zachwyty w komentarzach i beznadziejną okładkę. Przypadkowa, pozbawiona logiki. Trudno już traktować to jako nowe narzędzie. Graficy mówią o tym dość jasno. Problemem nie jest samo używanie AI, tylko obniżenie standardów. Okładki tworzone w pośpiechu zaczynają przypominać tani stock: ta sama kompozycja, powtarzalne elementy, identyczny rodzaj światła, sztuczna emocjonalność. Projekt przestaje być interpretacją tekstu, a staje się dekoracją wygenerowaną na podstawie statystycznego podobieństwa. Dobra okładka nie polega na ładnym obrazku. To relacja pomiędzy typografią, rytmem, skalą, napięciem i decyzją. AI bardzo często produkuje obrazy efektowne, ale nieumiejące niczego powiedzieć o książce. Widać brak redakcji, konsekwencji i odpowiedzialności za formę. To jest już nudne. W tej chwili ludzie rozpoznają ten estetyczny automatyzm niemal od razu. Wielu autorów i wydawców nadal wierzy, że nikt nie zauważy, jeśli okładka została potraktowana jak koszt do obcięcia, to trudno nie zadawać pytań o resztę procesu. Najbardziej ironiczne jest chyba to, że w czasach nadprodukcji obrazów zaczyna brakować właśnie ludzkiego wyboru. Tego momentu, kiedy ktoś świadomie rezygnuje z nadmiaru i bierze odpowiedzialność za jeden gest, krój pisma, decyzję wizualną. AI może być narzędziem pomocniczym. Ale kiedy zastępuje myślenie, widać to natychmiast. I niestety coraz częściej widać to już na półce z nowościami.

Próbuję zamknąć oczy i nie widzieć

 

Wieczór układa nam twarze w fontach bez polskich znaków.
Mieszasz herbatę łyżeczką obtłuczoną o zlew,
udaję, że nie słyszę wiadomości sączących się z kuchennego radia
jak rdza z czerwonego neonu.

Pewnego dnia będziemy jeszcze bardziej zmęczeni.
Usiądziemy obok siebie jak dwie próbki magenty
wyblakłe od słońca w drukarni.

Powiesz: ciszej,
i poprawisz mi kołnierz,
jakby świat dało się uratować
tym jednym gestem.

Na parapecie zwiędnie bazylia.
Autobus przejedzie obok naszego domu
tak wolno,
jakby wiózł wszystkich ludzi, których baliśmy się stracić.

A potem zasnę przy tobie
lekko,
jak rachunek schowany do książki,
której nigdy nie oddaliśmy do biblioteki.

Flirt z AI, czy filtr

 

Piotr Paziński w odniesieniu do wypowiedzi Olgi Tokarczuk napisał:

"Jeśli w wypowiedzi Olgi Tokarczuk coś mnie autentycznie zmartwiło, to nie zdanie o AI (z którego pisarka już się wytłumaczyła: idzie ponoć wyłącznie o research, a nie maszynę narracyjną, choć i z nią OT flirtuje), tylko deklaracja, że nie warto już tworzyć skomplikowanych powieści - bo to nieopłacalne, a czytelnicy i tak nie docenią. Zmartwiło, bo ważna i ceniona pisarka stawia znak równości między twórczością artystyczną a rynkiem, czyniąc z dzieła sztuki towar jak każdy inny. Zmartwiło, bo uważa, że powinna obniżać intelektualną poprzeczkę swoim odbiorcom.

Mam w tej sprawie zdanie dokładnie przeciwne: dzieło sztuki nie jest towarem, a artysta owszem, może zarabiać, ale nie powinien umacniać dyktatu rynku. Nie powinien ułatwiać życia czytelnikom. Odwrotnie, powinien je utrudniać, komplikować, uniejednoznaczniać. Od ułatwiania i ciągnięcia wszystkiego w dół są media społecznościowe, nie artyści. Tu króluje łatwizna i wszechzajebistość. Sztuka powinna być od nich wolna. Sztuka ma rozszerzać horyzont ludzkiego poznania.

Jeśli popularna, ceniona i zamożna pisarka składa broń, zaraz uczynią to inni, mniej znani, mniej docenieni i biedniejsi. Po co się starać, po co komplikować i na cholerę wymagać od siebie i innych, skoro można łatwiej, szybciej i prościej? Jeśli laureatka literackiego Nobla ogłasza rynkowy koniec polifonicznej powieści, to daje sygnał: dzisiaj skomplikowane powieści piszą tylko frajerzy. Bardzo mi przykro, ale to jest fatalny komunikat, dla wszystkich pisarzy i wszystkich czytelników, także czytelników Olgi".

Zastanawiałam się nad tym, co napisał Piotr, i nie chcę świata, w którym artysta z góry zakłada, że odbiorca sobie nie poradzi. To jedna z najbardziej depresyjnych form kapitulacji. Sztuka nie musi schlebiać przyzwyczajeniom. Powinna rozszerzać możliwość myślenia, nawet jeśli wymaga wysiłku, skupienia i cierpliwości. I właśnie dlatego, również w epoce AI, potrzebujemy sztuki bardziej wymagającej niż kiedykolwiek wcześniej. Nie po to, żeby uciekać od rzeczywistości, ale żeby nie dać się całkowicie uprościć. Mam też poczucie, że rynek coraz agresywniej próbuje wejść w miejsce sensu. A przecież wiele ważnych prac powstało wbrew logice rynku, modom i czasowi, w którym się pojawiały. W świecie zbudowanym z algorytmicznej przewidywalności niejednoznaczność staje się formą oporu. Bo jeśli wszystko stanie się łatwe, natychmiastowe i przewidywalne, zostaniemy wyłącznie z powierzchownością. Z reakcją zamiast przeżycia. Z komunikatem zamiast doświadczenia.

PS

Dla Teatralnej

Będzie długa przerwa

 

Myślimy już o wakacjach. Trzeba jakoś ułożyć ten czas i znaleźć się wszędzie tam, gdzie trzeba w odpowiednim czasie. Pod koniec czerwca lecę z Soso do Polski. W sierpniu wraca na zajęcia, coś pomiędzy półkolonią a kilkugodzinną opieką z organizowaniem dzieciom dnia, żeby miały poczucie, że jest sielsko-anielsko. We wrześniu czekają mnie trzy spotkania w Polsce, ale o nich napiszę bliżej tych wszystkich imprez. Dzisiaj obejrzałam ostatni odcinek Roostera. Fragment, który mocno oddaje mój obecny stan psychofizyczny, wrzuciłam na fanpage MoEA, bo tutaj mi się nie powiodło zapisywanie. Przygotowuję prace na wystawę, rozcieram w palcach pyłki pachnące latem. Palimy w stovie cedrem, bo zimno, a ja kaszlę jak gruźlik, tak powiedziałaby moja babcia. Piję syrop, zagryzam miodem i proteinowymi bułkami.

wyimek z nadchodzącej książki:

Rzeczownik, Który Się Gubi

Imię własne: Nomimushi
Zamieszkanie: Plecak Zosi
Zdolność specjalna: odplątuje nazwy od ich znaczeń, żeby tworzyć nowe

Nomimushi: rzeczownik luzem

Jestem słowem, które wyszło z zeszytu
i zgubiło przypadki.
Nikt już nie wie, czy jestem domem, czy dotykiem.
Czy może kotem
albo krzykiem w pokoju dziecięcym.

Zosia mnie lubi, bo
po mnie można rysować kredkami.
Babcia Małgosia mnie zna – mówi, że jestem:

ciepłoszeptka – nazwa na coś, co nie boli, ale przypomina
plumheart – uczucie, które spada z drzewa razem z liściem
sznurełko – słowo, które przywiązuje cię do czyjegoś ucha

Gubię się,
żeby ktoś mógł mnie nazwać od nowa.

Irysy

 

Byłam gdzie indziej.
Pomiędzy godzinami do oddania tekstów i kubkami niedopitej kawy.
Ciało chorowało, świat robił swoje.

I nagle otworzyły się czarne irysy.
Ciemne, dokładne.
Wychodzę do nich kilka razy dziennie, jakby mogły coś sprawdzić we mnie albo uspokoić rytm dnia.
Mówię do męża: patrz, moje piękne dzieci.
Śmieje się tym swoim spokojnym śmiechem, który niczego nie podważa.

Nie potrafię myśleć o nich inaczej.
Przywiązanie też jest formą wiedzy.
Nie trzeba tego tłumaczyć.

Sesja

 

Miałyśmy się spotkać w październiku na sesji zdjęciowej w Tullamore, ale coś mi przeszkodziło. W końcu się udało. Chodzi mi po głowie większy projekt: zebrać ludzi i ich prace w jednej obszernej publikacji. Zobaczymy, co z tego wyniknie. Margo McNulty

https://www.instagram.com/margomcnultyartist/

https://www.margomcnulty.com/ https://wcieniuskrzydel.blogspot.com/2018/03/the-exhibition.html

Kręgi

 

Mówimy do siebie po staremu,
ale w moich słowach nie ma już gwoździ, tylko rdzawy pył.
Gdzieś pomiędzy czarnym bzem a różą,
pomiędzy skórą peonii a bluszczem wpełzającym w szczeliny,
jest to miejsce, powidok dłoni, którego
nigdy nie dotknęły, a jednak pozostawiły ślad.

Czas nie rośnie liniowo,
jest rozwarstwionym torfem pod nogami,
zaklęciem, które wymaga poświęcenia,
ale w połowie drogi traci oddech
i osuwa się w czeluść, gdzie wszystko pozostaje półwyraźne.

Nie chodzi o utratę,
chociaż wszystkie twoje fikcje wgryzają się w moje kolana.
Przysiągłbyś, że to krew, ale to tylko czerwień paproci,
blask rozproszony, jak szept w ciemnym lesie.

Ominęłam ludzi, jak omija się drzewa spalone przez piorun.
Nie dlatego, że się boję,
ale dlatego, że w tych zgliszczach drży głos,
krzyk czegoś większego, co chowa się w popiele.
Jestem coraz dalej, a mimo to
czułość chwyta mnie za gardło, jak gdyby trzymała klucz.

Pachną róże, pachnie peonia,
ale po co nam kwiaty, jeśli nie potrafimy ich nazwać?
Pismo zawsze zaczynało się od brudu pod paznokciami.
Rytm kamienia na skale, krwawe linie ryte w kości,
świadectwo: jesteśmy tu, choćby na chwilę.

Nie ma żadnego końca.
Jest narracja pełna szelestów i wyłuskanych perełek,
skupiają namiętność tak, jakbyśmy byli czymś innym, bardziej.
Czarny bez rośnie w górę, naturalnie.
Myśli wiją się jak spirale,
piszą się od dawna, wciąż na nowo.

Bądźmy dla siebie.
Nie jak róże, które znikają bez śladu,
ale jak bluszcz, który pamięta każdy kamień,
najdrobniejszą jamę, podmuch wiatru
wieczny w swojej pokornej sile.

2020

Mógłby spaść śnieg

 

Jessica Au, przełożyła Aga Zano, Wydawnictwo: ArtRage, Wraszawa 2023.
Tytuł orygnału: Cold Enough for Snow
Piękny projekt okladki: Kamil Rekosz

Nowelę Mógłby spaść śnieg, kupiłam sobie do samolotu, i rzeczywiście czytało się ją jak podróż pociągiem przez mokre przedmieścia obcego miasta, niby nic tam się nie wydarza, a jednak po wszystkim człowiek wraca odmieniony. Ta książka właśnie taka jest. Cicha, prawie przezroczysta, a jednocześnie pełna napięcia ukrytego pod powierzchnią gestów, spojrzeń, przedmiotów ustawionych starannie obok siebie. Narratorka jedzie z matką w podróż po Japonii. Zwiedzają muzea, jedzą kolacje w pięknych miejscach, oglądają tkaniny, ceramikę, przyglądają się światłu odbijającemu od mokrych ulic. Rozmawiają o pogodzie, horoskopach, dzieciach, zakupach. I właściwie o niczym więcej. A jednak pomiędzy tymi wszystkimi drobiazgami pulsuje pytanie o bliskość, o to, czy można poznać drugiego człowieka, nawet jeśli jest się córką. Opowieść przypomina mi fotografie znalezione po latach w pudełku po butach, lekko wyblakłe, pełne czułości, ale też czegoś niepokojącego. Jessica Au pisze tak, jakby przesuwała palcem po powierzchni porcelanowej miski, delikatnie, by nie spłoszyć pamięci. Poruszające jest to, że emocje nigdy nie zostają tutaj nazwane wprost. One istnieją w temperaturze światła, w mokrych skarpetkach pozostawionych przy wejściu do muzeum, w sposobie trzymania pałeczek, w deszczu, który nie przestaje padać. Jestem oczarowana Japonią dlatego bez zająknięcia wybrałam książkę ze sklepu ArtRage i miałam wrażenie, że obcuję bardziej z nastrojem niż fabułą, bardzo dobrze mi było w głowie z tym moim problemem natrętnych myśli, które się wyciszyły. Z melancholią. Raczej nie była smutkiem, lecz szczególnym rodzajem uważności. Poczułam to, jakby autorka próbowała uchwycić moment tuż przed zniknięciem czegoś ważnego, relacji, wspomnienia, może samego języka porozumienia pomiędzy matką a córką. Wszystko jest trochę rozmyte, przesunięte, nieuchwytne. I może właśnie dlatego tak prawdziwe. Najbardziej poruszyło mnie to, jak narratorka zaczyna rozumieć, że dziedziczymy po swoich matkach nie tylko twarze czy gesty, ale całe sposoby odczuwania świata, oszczędność, niepokój, czułość wobec przedmiotów, milczenie, którego nie potrafimy już od siebie oddzielić. Bardzo bliska jest mi estetyka niedopowiedzenia. To literatura, która nie chce krzyczeć ani błyszczeć. Raczej siedzi cicho przy oknie hotelowego pokoju i patrzy na czerwone światła Tokio rozmyte w deszczu. I może właśnie dlatego zostaje pod skórą na długo. Mam poczucie, że Mógłby spaść śnieg jest opowieścią o dziedziczeniu wrażliwości, nie poprzez wielkie słowa, ale przez sposób patrzenia na świat. O tym, że czasami największa czułość polega na wspólnym milczeniu, na podaniu komuś parasolki, na zapamiętaniu, jakie lubi tkaniny albo jak starannie składa ubrania. Matka mówiła po kantońsku, córka po angielsku, ale żadna z nich nigdy nie weszła do świata drugiej. Wyjazd do Japonii stał się więc czymś więcej niż podróżą, możliwe że próbą znalezienia wspólnego języka poza słowami. W spojrzeniach, jedzeniu, kupowaniu prezentów, wspólnym siedzeniu w pociągu. Wracam czasami do sceny, kiedy bohaterka fotografuje siebie i matkę przed bramami torii i widzi potem na zdjęciu, że są do siebie bardzo podobne. To zdanie brzmi prawie zwyczajnie, ale po całej tej opowieści ma ciężar czegoś ostatecznego. Jakby dopiero wtedy zrozumiała, że całe życie próbowała jednocześnie oddalić się od matki i do niej wrócić. I chyba właśnie dlatego ten tytuł jest tak idealny. Mógłby spaść śnieg, coś możliwego, ale niepewnego. Coś, czego matka nigdy wcześniej nie widziała, a mimo to przez chwilę mogło się wydarzyć. Jak bliskość. Pełne zrozumienie drugiego człowieka. Pamięć, która raz pojawia się wyraźnie, a raz topnieje, zanim zdążymy ją zatrzymać. To jedna z tych książek, która nie kończy się wraz z ostatnią stroną. Opowieść zwyczajnie dalej pada cichym deszczem gdzieś w środku człowieka.