Pięćdziesiąty raz tłumaczę, prywatność, szacunek

 

Na początku roku wracam do tematu praw autorskich, bo od tego wszystko się zaczyna i do tego wraca: w minionym roku kilkukrotnie złamano moje prawa autorskie. Zrobiono to lekko, bez zawahania, z gestem ręki, który miał zamknąć sprawę. Zlekceważono moje prawo autorskie, bo uznano, że jak jestem koleżanką, to można. Problem polega na tym, że koleżanką nie jestem. A nawet gdybym była, to nie jest argument. Moje koleżanki, te prawdziwe, za każdym razem pytają mnie o zgodę: na zdjęcie, grafikę, wiersz czy inny tekst. Czasem pytają dwa razy. Czasem rezygnują, jeśli nie odpowiadam od razu. Na tym właśnie polega różnica między relacją a zawłaszczeniem. Prywatność nie jest abstrakcją, a prawa autorskie nie są dekoracją przypinaną do cudzej pracy jak broszka pożyczona bez pytania. Piszę to z miejsca, gdzie obraz, fotografia, słowo mają jeszcze temperaturę ciała, a nie status pliku do swobodnego obrotu. I właśnie stąd widać najlepiej, jak łatwo dziś przechodzi się nad cudzą granicą, z uśmiechem, lekkością, z tym nieznośnie luźnym tonem, który ma wszystko rozbroić: przecież nic się nie stało, przecież to tylko, przecież…

To jest osobna bajka naszych czasów. Bajka bez morału, bo morał jak zwykle zostanie uznany za przemocowy. Bajka, w której wilk nie musi już przebierać się za babcię, wystarczy, że powie: udostępniłam, bo było ładne. W tej opowieści jako fotografka nie jestem autorką, tylko zasobem. Moje prace nie mają ciężaru decyzji, doświadczenia, lat patrzenia i niepatrzenia, tylko funkcję użytkową: nadaje się, więc się bierze. A jeśli ktoś, kto ma trochę pojęcia o prawie autorskim, zapyta czy osoba ma zgodę na przerabianie i używanie moich prac, zawsze odpowiada zdziwieniem. Ono działa dziś jak amulet. Zdziwienie, że w ogóle ktoś śmiała pomyśleć, że to coś autorskiego. Problem nie jest lokalny, choć lubi zaczynać się w kuchni, w wiadomości prywatnej, w komentarzu pod postem. To jest globalna amnezja, wygodna, powszechna, demokratyczna. Internet nauczył nas, że wszystko jest dostępne, a dostępność zastępuje relację. Że skoro można kliknąć, to znaczy, że wolno. A jeśli wolno wszystkim, to najbardziej wolno tym, którzy czują się uprzywilejowani: głośniejsi, bardziej osadzeni, pewni swojej pozycji. Oni zawsze mogą więcej. Nawet nie muszą tego artykułować. To się po prostu wie. Prawa autorskie w tej narracji są anachronizmem, czymś z epoki minionej, podobnie jak intymność. Prywatność traktuje się jak nadwrażliwość, a sprzeciw jak brak poczucia humoru. Bo przecież nie chodziło o kradzież, tylko o inspirację. Nie o naruszenie, tylko o gest. Słowa się rozmywają, znaczenia tracą kontury. Zostaje mgła, w której wszystko można, bo nikt nie chce być tą osobą, która psuje atmosferę, przypominając o granicach. A jednak granice istnieją. Są cienkie, ale realne. Przebiegają między można a wypada, między dostępem a zgodą, między relacją a zawłaszczeniem. I nie znikają tylko dlatego, że ktoś postanowił ich nie zauważać. Udawanie, że problem nie dotyczy nas, tylko innych, jest jednym z najtrwalszych mechanizmów tej kultury. Inni mają prawa, my mamy potrzeby. Inni mają prywatność, my mamy zasięgi. Inni się czepiają, my działamy. W tle tego wszystkiego czai się jeszcze jedno przekonanie: że twórczość jest czymś naturalnym, niemal biologicznym, jak oddychanie. Skoro więc oddychasz, to czemu miałabym nie korzystać z powietrza, które wydychasz? Tyle że twórczość nie jest powietrzem. Jest pracą, wyborem, odpowiedzialnością. I jest czyjaś, nawet jeśli bardzo chcielibyśmy wierzyć, że w epoce wspólnego feedu to słowo straciło sens. Nie chodzi tu o zakazy ani o stawianie murów. Chodzi o elementarną uważność. O zgodę zapytaną zanim coś stanie się materiałem. O świadomość, że relacja nie uprawnia do wszystkiego, a domniemana bliskość nie kasuje autorstwa. I że niektóre gesty, nawet jeśli są powszechne, pozostają po prostu nie do obrony. Można oczywiście dalej opowiadać bajkę, w której ogórek śpiewa, a cytryna nie dojrzewa. Można udawać, że to niewinne, że takie czasy, że wszyscy tak robią. Ale są momenty, w których, mając już wiedzę, mając już język, mając już dostęp do refleksji, pewnych rzeczy robić po prostu nie wypada. Nawet jeśli wydaje się, że można.