poniedziałek, 16 listopada 2026

Weronika Stępkowska o książce Pierwszy Milion Nocy

 


GŁÓD ŚWIATA, APETYT NA PODRÓŻ PRZEZ ŻYCIE. O PIERWSZYM MILIONIE NOCY  MAŁGORZATY POŁUDNIAK



W nowym, szóstym zbiorze wierszy Małgorzaty Południak pt. Pierwszy milion nocy1 pointy – te drobne i rzadkie punkciki rozrzucone nieregularnie po tekstach tomu – przypominają swoim migotliwym tańcem robaczki świętojańskie. W każdej z miliona nocy przysiadła współczesna Szeherezada. Narracja jest więc rozległa, ale sensy trzeba łapać, jak świetliki. A może właśnie: nie trzeba – w końcu to też książka o (hipotetycznej) nadziei: o tym, że „przecież raz mogłoby być inaczej. Bez pytań o sens, punkty zwrotne”2. 

Cóż jednak robić, gdy świętojańskie światełka same wlatują nam w ręce? Donoszą: „mamy w sobie wiele ścian”3. Może właśnie z powodu nieprzekraczalności tych ostatnich podmiotka konstruuje przede wszystkich własne „auto” (-biografie? -tematyzmy?), z niemałą wszakże wprawą „zagląda[jąc] ludziom w maski”4. Wewnętrzny świat, który ukazuje, przeplata się z obiektywną, zdystansowaną obserwacją zewnętrza. W efekcie tom oferuje np. „sn[y] o grawitacji, gdzie upadek mniej boli”5, a z kolei sukcesy kryją w sobie potencjał goryczy (jak w aluzji do Nike z Samotraki: „Możliwe, że zemdleję na widok odciętej ręki, zimnej jak marmur, a może nie?”6). Do kalekich zwycięstw, jak deklaruje liryczna podmiotka


Nic nie dodaję, nie zmieniam,

wciąż mam nadzieję, bo przechodzę

przez twoje uczucia, pragnienia. Przez park7.


Choćby się miało spotkać w nim zawzięte Parki.

Przychodzi wszakże moment na wzięcie fatum w swoje ręce. „A może jakieś życie?”8 – rzucona losowi przez podmiotkę wiersza Południak propozycja nie do odrzucenia łączy w sobie, jako wyznanie miłości do świata, pewną uprzejmą potencjalność z dużą performatywno-demiurgiczną siłą oddziaływania. „Mieć ciebie, świecie, na własność. Kochać cię, ciebie tracić”9 – pisała Julia Fiedorczuk; podobną bezkompromisowość i rozmach pragnienia życia pełną piersią wyczuwam w tomie Pierwszy milion nocy. Nasuwa się jednak za Aglają Veteranyi pytanie: „po czym właściwie się poznaje, że się żyje?”10 – innymi słowy, jaka jest modalność tego apetytu na życie i miłości do niego w najnowszym zbiorze autorki Pierwszego wspomnienia wielkiego głodu? Będę chciała przyjrzeć się bliżej tej miłości, jej ekologii i architekturze. W wyłuskiwaniu światełek znaczenia pomocna mi będzie m.in. analiza socjologiczna Dlaczego miłość rani11 autorstwa Evy Illouz – słynnej izraelskiej socjolożki, uznanej w 2022 r. za ósmą najbardziej wpływową kobietę w socjologii na świecie, autorki m.in. Uczuć w dobie kapitalizmu i Hardkorowego romansu. Jej pracę potraktuję nie tyle jako przyczynek do „studium przypadku”, ile jako zachętę, by spojrzeć na nasze afekty szerzej, jako na miejsce powstałe przez ścieranie się rozmaitych mechanizmów społecznych oraz wzorców kulturowych.

Na podstawie np. tekstów literackich socjologowie konstruują tzw. typy idealne (czyli, jak pisze Illouz, „model[e] kulturow[e] alternatywn[e] wobec naszego własnego modelu”12). „Umożliwia nam [to] na zasadzie kontrastu dokonanie analizy naszych własnych praktyk w sferze miłosnej”13. Oryginalność tomu Pierwszy milion nocy polega m.in. na łączeniu na wskroś współczesnej wrażliwości z typami idealnymi przynależnymi m.in. realiom powieści Jane Austen.

Przyjrzyjmy się fragmentowi wiersza Południak pt. „Doświadczenie wywołujące lęk”:


Natomiast, gdy mówisz mi, że jestem zła, kasuję komentarze,

jeden po drugim14. 


Choć tytuł utworu może wskazywać na zależność emocjonalną podmiotki od jej rozmówcy/ towarzysza, to ciekawe byłoby przeczytanie tego fragmentu w kontekście tego, jak Illouz interpretuje miłość w czasach Austen: jako efekt zgodności własnych uczuć z rządzącymi życiem społecznym regułami moralnymi i tzw. powszechnym oglądem. W tamtym świecie nie tyle sfera afektywna musi się dostosowywać do wymogów społecznych, ile konkretne, sankcjonowane tradycją rytuały dopiero powołują te afekty do życia. 

Jeśli przeczytać słowo „zła” w sensie moralnym, to powyższy fragment przywodzi na myśl, zauważoną przez Illouz u Austen, zadziwiającą z dzisiejszej perspektywy odporność bohaterek na deprecjonujące ich osobowość czy wygląd słowa kochanych przez nie mężczyzn; więcej: wdzięczność dla nich za te słowa, bo tym samym dowodzą oni, że mają Charakter (wyrażający się, znowu, w absolutnej zgodności między własnym a przyjętym powszechnie systemem oceny wartości innych ludzi). Miłość uchwycona przez Południak byłaby więc retro, ale nie passé; poetka wydaje się czerpać z czasów sprzed nowoczesnej rewolucji w sferze uczuć i seksualności przede wszystkim cechującą dziewiętnastowieczne angielskie heroiny niezwykłą suwerenność uczuciową, niezależność poczucia ich własnej wartości od cenzurek wystawianych tej wartości przez innych. 

Tak wyekwipowana w podróż przez życie, podmiotka Pierwszego miliona nocy może podejść świadomie do napotykanych na swojej drodze dylematów tudzież paradoksów. Powstają one często na styku życia i kreacji, próby uchwycenia życia w twórczości bądź wcielenia w życie tego, co wykreowane. W wierszu pt. „Z próby zapisu” czytamy: 


Postanowienia rodzą się z lęku, 

cyzeluję ich formy literackie, 

przewlekam przez kosmos, razem wokół orbity, 

pomiędzy rzeczami i sprawami15.  


Pierwszy wers naprowadza na swoistą „architekturę wyboru”. Pojęcie to, jak tłumaczy Illouz,


wiąże się zarówno z kryteriami, które podmiot stosuje przy ocenianiu jakiegoś przedmiotu (dzieła sztuki, pasty do zębów, potencjalnej partnerki/ potencjalnego partnera), jak i z podmiotowymi formami konstytuowania samego siebie: tym, jaki użytek przy podejmowaniu decyzji dana osoba czyni z własnych emocji, własnej wiedzy oraz formalnych rozumowań16. 


Podmiotka wierszy Południak niewątpliwie pozostaje świadoma mechanizmów psychologicznych, jakie nią kierują, nie tracąc przy tym wszakże poczucia demiurgicznej sprawczości, możności „przewlekania [swoich wyborów] przez kosmos”. Skąd pochodzi lęk? Odpowiedź przynosi wiersz zatytułowany tak właśnie: 


Strach, że sztuka nic nie zmienia – ani myśli ludzi,

ani działań polityków17.


Pytanie o źródła lęku dotyka zatem nieefektywności życiowej twórczości artystycznej, wynikającej w szerszej perspektywie z jednego z wyznaczników architektury wyboru: tego, czy istnieje sfera życia traktowana w powszechnej świadomości podejrzliwie. W świecie uchwyconym w wierszach Południak mogłoby nią być uprawianie poezji, ale też domena uznawana za rewir Tanatosa. „Błądzę za blisko śmierci” – czytamy dalej w wierszu – „w zapomnieniu, w beznadziei, / na pograniczu myśli, / w kuglarskich sztuczkach nie z tego świata”18. A przecież, jak deklaruje podmiotka: 


Wracam stamtąd naprawiona, z obrazami

przyszłości. Z muzyką, której

nie przestałam słuchać19. 


– jak gdyby śmierć, jej bliskość paradoksalnie powodowała zachowanie życiowej/ decyzyjnej ciągłości i, zarazem, likwidację lęku. Możliwe, że dzieje się tak na zasadzie różnicy między lękiem a rozpaczą, którą Emily Dickinson opisała następująco:


Pomiędzy Trwogą a Rozpaczą

Różnica – jest ta sama

Co między chwilą Katastrofy

A czasem, gdy już się stała – 20


Lęk niwelowałaby zatem rozpacz utraconego, poczucie ostatecznej straty. Dla aktywacji tego mechanizmu, rzec by można za Mirosławem Mrozkiem, „aż chce się umierać”; witalność u Południak wydaje się absorbować nawet sferę śmiercionośną, przekształcając tanatalność w natalność.

O ile architektura wyboru ukochanej osoby/ optymalnego świata u Małgorzaty Południak przejawia wiele cech właściwych podejmowaniu decyzji w sferze uczuć przez (zwłaszcza) kobiety z wyższej klasy społecznej w świecie anglosaskim początków XIX stulecia, o tyle od tego czasu zmieniła się radykalnie ekologia wyboru. To ostatnie pojęcie określa „środowisk[o] społeczn[e] zmuszając[e] jednostkę do określonych wyborów”21 (a więc np. – w przypadku endogamii – do małżeństw w obrębie własnej klasy społecznej, zaś w przypadku rewolucji seksualnej odwrotnie – do zniesienia większości obowiązujących zakazów seksualnych). W świecie przedstawionym przez Południak ironicznie potraktowana zostaje choćby obowiązkowa „dwudzielność” płci:


Wpatrywanie się w szew sukienki, co się za nim kryje – 

rybka, robak albo ktoś, kogo szukasz22.


– co przywodzi na myśl współczesne poszerzenie potencjalnego pola wyboru uczuciowego i matrymonialnego o osoby niebinarne płciowo. Powyższy cytat może się też kojarzyć z fragmentem książki Look Both Ways Jennifer Baumgardner23, w którym pojawia się konstatacja, że dla wielu osób biseksualnych bardziej niż płeć ich partnera/partnerki, liczy się po prostu to, jaką jest on(a) osobą. Widać tu zatem charakterystyczną dla współczesności indywidualizację czynników wyzwalających popęd płciowy, chociaż zarazem – ponownie odzywa się klimat odrobinę „retro” w postaci nieczynienia z seksapilu kryterium nadrzędnego. Jednocześnie dawne sztywne struktury społeczne, zapewniające – przez ciągłą ocenę i zapośredniczanie wzajemnych spojrzeń dwojga bliskich sobie ludzi – trwałość małżeństw i brak życiowej mobilności jednostki, ulegają erozji w słynną Baumanowską „płynną nowoczesność”. W efekcie podmiotka doświadcza zagubienia:


Jestem gotowa, ale nie wiem, co powinnam czuć,

po latach, w środku24. 


ale też znajduje w sobie dość śmiałości, żeby stwierdzić i zapytać:


W obrębie siebie zawsze zostajemy na czyjejś łasce

albo brakuje nam odwagi. Czego chcę?25


Postać mówiąca jest zatem za egzystencjalistami „skazana na wolność” (także: na wolność własnych pragnień), ale nie do końca „wrzucona w świat” –  rzeczywistość przedstawiona jawi się jako raczej hipotetyczna („nie znajduję odpowiedniego świata”26) niż jako uniwersum w bezpośredni sposób determinujące odczucia i zachowania podmiotki. Kluczem do zrozumienia jej modułu funkcjonowania może okazać się kategoria nieskrępowanej woli/pragnienia. Z jednej strony przezwyciężają one uwarunkowania ograniczające wolność i wartość wyboru; z drugiej – powodują poczucie wyjałowienia i frustracji. Z trzeciej strony wreszcie umożliwiają łączenie właściwego współczesności „reżimu autentyczności uczuć” z „reżimem performatywności emocji”. To ostatnie pojęcie oznacza cechującą czasy przednowoczesne zależność występowania emocji od pewnych schematycznych zachowań (np. ściśle skodyfikowanych zalotów). Reżim performatywności emocji formatował w tamtych czasach podmiotowość jednostki jako dużo bardziej niezależną od jej sukcesów w życiu uczuciowym i „związkowym”, niż to się dzieje współcześnie.

Co z tego wynika – jakie wartościowe jakości dochodzą dzięki takim złożonym procedurom decyzyjnym do głosu? Po pierwsze, można by zaliczyć do nich „pożyczoną” od heroin Austen „temporalną ciągłość osobowości”: „stałość [w uczuciach] oraz zdolność scalenia w ramach sfery wolicjonalnej tego, kim się było, kim się jest i kim się będzie”27. Drugą (i chyba najważniejszą) obecną u Południak wartością byłaby wrażliwość: cecha współwystępująca ze świadomym „wypisaniem się” z natarczywych schematów brutalistycznej, ironicznej współczesności:


Wkradam się w miejsca, gdzie nie można szydzić z drugiego człowieka28.


Trzecia wartość płynęłaby z umiejętności nieuprzedzonego doświadczenia: 


Wciąż nie wiem, co jest pomiędzy nami 

i miejscami, które symbolizują pustynię. 


Brak danych29. 


Tak szczerze sformułowana relacja między doznawaniem a wiedzą pozwala na otwartość i uczciwość doświadczenia (niezależnie od społecznego zapośredniczenia tego ostatniego). Co więcej, podtrzymuje ona również wieczne nienasycenie punktowymi źródłami oświetlającego sensu, jakie czasami udaje się z tajemniczej ciemności egzystencji wyłuskać.  

Weronika Stępkowska



1 Małgorzata Południak, Pierwszy milion nocy, Biblioteka FONT, Poznań 2024.

2 Tamże, wiersz „Grunt”, s. 12.

3 Tamże, wiersz „Wejdź i zostań. Zakryj usta”, s. 51.

4 Tamże, wiersz „Aura”, s. 8.

5 Tamże, wiersz „Rozszczepienie”, s. 20.

6 Tamże.

7 Tamże, wiersz „Do utraty tchu”, s. 65.

8 Tamże, wiersz „Pochodzenie”, s. 16.

9 Julia Fiedorczuk, wiersz „Fotosynteza”, [w:] tejże, Bio, Biuro Literackie, Wrocław 2004, s. 6.

10 Aglaja Veteranyi, Uprzątnięte morze, wynajęte skarpety i pani Masło, przeł. Alicja Rosenau, Czarne, Wołowiec 2005.

11 Eva Illouz, Dlaczego miłość rani. Studium z socjologii, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2016, e-book w formacie mobi.

12 Tamże, s. 43.

13 Tamże. 

14 Południak M., dz. cyt., wiersz „Doświadczenie wywołujące lęk”, s. 62. 

15 Tamże, wiersz „Z próby zapisu”, s. 63.

16 Illouz E., dz. cyt., s. 38-39.

17 Południak M., dz. cyt., wiersz „Lęk”, s. 25.

18 Tamże, wiersz „Z próby zapisu”, s. 63.

19 Tamże.

20 Emily Dickinson, 305, przeł. Stanisław Barańczak, [w:] Agnieszka Salska, Wczesna poezja amerykańska, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1972, s. 113.

21 Illouz E., dz. cyt., s. 38.

22 Południak M., dz. cyt., wiersz „W dojrzałym bzie”, s. 55.

23 Jennifer Baumgardner, Look Both Ways: Bisexual Politics, Farrar, Straus and Giroux, New York 2007. 

24 Południak M., dz. cyt., wiersz „W każdej chwili”, s. 48.

25 Tamże, wiersz „Wymiana albo spiętrzenie”, s. 17.

26 Tamże, wiersz „Pokrewieństwo ze sztuką”, s. 19. 

27 Illous E., dz. cyt., s. 66-67.

28 Południak M., dz. cyt., wiersz „Ciekawość”, s. 38.

29 Tamże, wiersz „Przymioty albo nie”, s. 44.





Brak komentarzy:

Prześlij komentarz

Komentarze na blogu są moderowane i pojawiają się po zatwierdzeniu. Zależy mi na przestrzeni opartej na szacunku, uważności i rozmowie wokół treści, nie osób. Wpisy naruszające te zasady nie będą publikowane. Dziękuję za kulturę słowa i obecność.